Aan de slag met zin en suïcide

In eerdere berichten heb ik gemeld dat het aanpakken van existentiële zaken als dood en zelfdoding niet bij iedere ouder goed valt. Een uitvoerige correspondentie tussen een ouder en de school, enkele gesprekken van de sectie met schoolleiding en counselors en een gesprek met twee mensen van de GGZ leidden ertoe dat de door de sectie ingeslagen weg als positief beschouwd kan worden.
Mijn laatste lesjaar — in feite half lesjaar — neem ik de 3 H5 klassen voor mijn rekening. Omdat existentiële zaken voor havo-leerlingen even belangrijk zijn als voor V5-leerlingen, moeten we de volgens ons te behandelen thema’s in een half jaar proppen. Dat betekende enig voorwerk voor dit jaar. Omdat ik besloten had de thematiek van suïcide toch aan de orde te stellen in vier lessen, kwam ik tot de volgende indeling:

1. Als de dood je beste vriend wordt.. inleiding
In ons inleidende hoofdstuk noemen we man en paard, geven aan dat het voor mensen een taboe kan zijn en benadrukken we dat voor ons als sectie/lesmakers ‘zelfdoding een permanente oplossing voor een tijdelijk probleem is”

2. Een eerste verkenning
We beginnen met denken over zin en zinloosheid. We zien vier modellen die we kort bespreken. Vervolgens hebben we een lijst met 24 uitspraken die ontleend zijn aan de statistische en wetenschappelijke literatuur over zelfdoding. We vragen de leerlingen op die gegevens te reageren. Tot slot laten we een stuk uit de film “Dead Poets Society” zien waarin Neil Perry — dol op toneelspelen — door zijn vader uit het theater gehaald wordt om hem op een andere school te plaatsen. In de nacht na zijn thuiskomst schiet Neil zich met het pistool van zijn vader door het hoofd. In het nagesprek praten we vooral over de alternatieven die er voor Neil hadden kunnen zijn.

3. Poging tot verklaring
De wetenschap heeft een poging tot verklaring van de zelfdoding gedaan. Uit de beschikbare informatie blijkt vooral dat mensen in een crisis komen waarin gebruikelijke oplossingsstrategieën niet meer voldoen. In crisis komen mensen als een belangrijke waarde van een persoon bedreigd wordt. Deze verklaring laat ruimte voor tussenkomst van onszelf, gewone mensen, die een ander bij willen staan.

4. Heb jij dat nu ook of ben ik de enige?
We vragen leerlingen een aantal zaken te bekijken die met onlustgevoelens, zelfbeeld en onzekerheid te maken hebben. Tot mijn opluchting zijn de leerlingen daar erg open in en je komt er dan ineens achter dat ook de mooiste meiden — in mijn mannenogen dan — ook onzeker zijn over haar uiterlijk. De uitkomst van het vinger opsteken en turven is dat de leerlingen in de gaten krijgen dat iedereen met dit soort gevoelens te maken krijgt.

5. Als je dit tegenkomt
In dit hoofdstuk komen de leerlingen een tekst tegen die vele jaren geleden een derdeklasser bij mij heeft ingeleverd en waarachter ik suïcidale gevoelens vermoedde. We doen een rollen spel, enkele malen en de overige leerlingen maken aantekeningen over ‘hoe kan ik helpen?’ Daarna is er een aflevering van Family Ties, waarin Alex Keaton, de vleesgeworden zakelijke student met alleen aandacht voor geld en materiele zaken, in een hulpcentrale een leeftijdsgenoot die zegt zelfmoord te willen plegen te woord staat. Ook hierna vragen we naar wat een goede manier is om te helpen.

6. Als je dit alleen maar onthoudt en toepast
Hoofdstuk 6 geeft een aantal aandachtspunten voor ons mensen die suïcidale mensen op hun levensweg tegenkomen. Ik maak de leerlingen duidelijk dat we het hier niet hebben over psychiatrische situaties, psychoses e.d., maar over die tijdelijke gevoelens van zinloosheid en onmacht waarvoor zelfdoding een te drastisch middel is om ze op te lossen. De gegevens in dit hoofdstuk kunnen we zo confronteren met wat leerlingen n.a.v. het rollenspel hebben opgemerkt.

7. De formule voor geluk
Omdat we deze lessen niet exclusief aan zelfdoding willen besteden, komen we terug op zingeving. Opvallend is dat veel leerlingen die koppelen aan geluk. We vragen hen na te denken over een geluksformule die ergens op internet is ontwikkeld.

8. Veronica besluit te sterven
Een mooie roman van Paolo Coello is het boek met bovengenoemde titel. Veronika heeft een zelfmoordpoging gedaan en komt in een inrichting terecht. Ze krijgt te horen dat haar overdosis haar hartspier zo beschadigd heeft dat ze nog maar een dag of vijf zal hebben. De naderende dood die ze zo gewenst had wordt steeds minder aantrekkelijk en andere voorheen onderdrukte gevoelens doen zich gelden. De angst voor de dood is de motor van het leven, schreef Ernst Becker eens en dat gaat ook voor haar op. Ze heeft aan het eind van de week zin aan haar leven gegeven en wil de laatste dagen doorbrengen met de jongen op wie ze verliefd is geworden.

9. Wie verder wil lezen of denken
In dit hoofdstuk komen in korte stukjes diverse mensen aan het woord en worden webstekken vermeld die voor de leerlingen bruikbaar kunnen zijn in geval van eventuele depressieve of andere negatieve gevoelens.

Afgelopen week heb ik mijn vier lessen afgerond. Ik moet toegeven dat ik de laatste drie hoofdstukken niet besproken heb wegens tijdgebrek. Jammer daarvan is eigenlijk alleen hoofdstuk 7, de formule voor geluk, waarover een stevig gesprek goed mogelijk is. De twee andere hoofdstukken zie ik meer als extra. Ik geef ook aan dat ik van de leerlingen verwacht dat ze die hoofdstukken lezen en er aandacht aan besteden, zodat ik die aandacht ook terug kan zien in hun afronding van dit thema.

Wat me na de lessen wel opgevallen is, is dat leerlingen soms met redelijk onbetrouwbare ideeën over suïcide en — suïcidepoging zitten, dat ze snel geneigd zijn om geluk en zin te koppelen, dat de statistieken hen onbekend waren en ook verrasten. Opvallend was ook dat de leerlingen als een van de manieren om te helpen het benadrukken van de leuke dingen in het leven was, terwijl alle onderzoek aangeeft dat dat voor geen meter helpt als je in een negatieve spiraal zit. Bij mijn rollenspel rondom de tekst ‘Graven’ herhaalde zich de patronen van eerdere jaren. Op een leerling na vroeg niemand van de gespreksdeelnemers uitdrukkelijk naar het suïcidegehalte van de tekst.
Een reflectie op zin en suïcide heb ik verplaats naar de afrondende opdracht betreffende dood in het leven, waar ze kunnen kiezen uit enkele grote thema’s zoals levensbeschouwing en suïcide of school en suïcide. Pas als die opdrachten ingeleverd zijn, weet ik meer over wat het met de leerlingen doet. En uiteindelijk zal er in de portfolioreflecties aan het eind van dit halve jaar mogelijk ook het nodige van gezegd worden.
Met de gegevens die daarmee naar boven komen, kunnen we beoordelen of we op deze manier in de ogen van de leerlingen goed bezig zijn. Dat het in onze ogen belangrijk is om er aandacht aan te besteden, is een ding. Dat de leerlingen het uiteindelijk ook waarderen, zou wel erg mooi zijn.