Categoriearchief: film, tv, audiovisueel

Film: Groundhog Day

Vlak voor Kerst 2010 werd Groundhog Day op rtl-7 vertoond. Het is een film uit 1993 met in de hoofdrol Bill Murray and Andie MacDowell. Als Phill Connors, een bekende televisieweerman, en Rita, de producer [krijgt in de film geen achternaam] elkaar ontmoeten, hebben ze de opdracht om de Groundhog Day te verslaan.

“Groundhog Day is een jaarlijkse gebeurtenis in het gehuchtje Punxsutawney waarop bosmarmot Phil voorspelt hoe lang de winter nog zal aanhouden door wel of niet naar zijn schaduw te kijken. Deze gebeurtenis wordt jaarlijks op 2 februari georganiseerd. Phil Connors (Bill Murray) is een nukkige weerman van een lokaal televisiestation. Hij wordt samen met producente Rita (Andie MacDowell) en cameraman Larry (Chris Elliott) op pad gestuurd om verslag te doen van deze gebeurtenis. Connors heeft totaal geen zin om de kleine opdracht voor de zoveelste keer te doen en vindt het maar gezeur. Hij doet de reportage met duidelijke tegenzin, wat irritatie bij zijn team oplevert. Rita waardeert Punxsutawney en Groundhog Day wel en ergert zich aan Connors’ gedrag.

Als het team ’s avonds terug naar huis wil, zet er een gigantische sneeuwstorm op en is het drietal gedwongen om in het dorp te blijven. De volgende morgen wordt Connors wakker en hoort hij exact dezelfde grappen en hetzelfde nummer (I’ve Got You Babe) op de radio. Op straat ontmoet hij dezelfde mensen (die hij allemaal heikneuters vindt) die precies hetzelfde zeggen. Ook gebeuren precies dezelfde dingen. Tot zijn ontsteltenis blijkt het wéér Groundhog Day te zijn en moet hij dus weer het verslag doen.” [Wikipedia]

Aanvankelijk komen met name de onaardige kanten van Phill naar voren: zijn arrogantie doet hem de werkelijkheid om hem heen vergeten en komt zo voortdurend in aanvaring met andere mensen, die er een andere visie op na houden. Als hij enkele drinkebroers de vraag stelt, wat er gebeurt als je maar een dag hebt, komen ze gedrieën tot de conclusie dat je dan nergens voor verantwoordelijk voor hoeft te zijn, want er komt geen morgen. Dus gaan ze in een dronken bui op weg en worden vervolgens door politiewagens achternagezeten.

Phills reactie doet denken aan de puberale reacties van jongeren, die weten ongestraft iets te kunnen doen en dan ineens een ander waardepatroon hanteren. Je ziet dat ook in de film Hollow Man, waarin een wetenschapper de kans krijgt onzichtbaar te worden en er vervolgens in slaagt anderen allerlei onaangename dingen aan te doen in plaats van zich af te vragen hoe hij zijn onzichtbaarheid voor nobelere doeleinden kan gebruiken.

Phill gaat erg lang door om mensen te manipuleren. Elke keer als hij bijvoorbeeld een gesprek met een vrouw heeft die hij wil versieren, gebruikt hij de informatie die hij deze dag heeft gekregen tijdens het afspraakje de volgende dag, zodat zij opgetogen en verrast reageert, in de veronderstelling een maatje gevonden te hebben. Terwijl in feite alles pure manipulatie is. Hetzelfde probeert hij ook bij zijn producer Rita, want wat moet je in een gat, als elke dag toch weer hetzelfde verloopt? Rita is niet gemakkelijk te krijgen en als hij een keer de verstrekte gegevens repeteert omdat hij die moet onthouden voor de volgende dag, vraagt ze hem woedend of hij soms vriendinnen gebeld heeft om een goede indruk te maken en haar zo in bed te krijgen.

Gaandeweg ontdooit de arrogante Phill en begint hij de dorpelingen te waarderen. Doordat hij weet wat er elke dag gaat gebeuren, kan hij diverse ongelukken voorkomen. Dat mensen hem daarvoor bedanken en hem een jofele vent vinden, begint hij zelf als positief te waarderen. Zijn gedrag verandert verder en Rita valt dan toch voor hem. Als ze samen naar bed gaan, gebeurt er niets manipulatiefs, in feite gebeurt er niets, alleen zegt hij lieve woorden tegen de al bijna slapende vrouw. De volgende morgen wordt hij tegen zijn verwachting wakker met Rita naast hem. Ze is niet verdwenen en als hij uit het raam kijkt is het echt een dag later. De doem van het steeds weer moeten meemaken van de tweede februari is doorbroken.

Aan het eind van de film lijkt het erop dat hij in het dorpje met de moeilijke naam wil blijven wonen.

Leerlingen die aan de slag willen gaan in een extra- of zelfstandige opdracht, zouden kunnen kijken naar de volgende aspecten:
– Wat zou ik doen als ik deze ene dag voortdurend zou moeten overdoen, terwijl de anderen niet weten dat het zo is?
– Wat maakt Phill tot de man die hij in het begin is?
– Is zijn verandering naar het eind van de film toe geloofwaardig? Hoe zo?
– Wanneer ben je aan het manipuleren en wanneer ben je authentiek, als je naar het gedrag van Phill kijkt?
– zou je het verschil tussen manipulatie en jezelf zijn ook in je eigen bestaan kunnen onderscheiden?
– Wat is uiteindelijke beoordeling van deze film? Wat zegt hij je levensbeschouwelijk?

Film: Pranzo di Ferragosto

Een van mijn sinterklaascadeaus dit jaar was de dvd van ‘Pranzo di Ferragosto’, waar ik met heel veel plezier naar gekeken heb. Gianni di Gregorio, bekend als mede-scenarioschrijver van Gomorra, speelde al lang met het idee van deze film. Ook hij heeft lang zijn moeder verzorgd en ook hem is een keer gevraagd of hij de moeder van zijn conciërge wilde huisvesten, zodat die er een keer tussen uit kon. Hij weigerde dit, maar het idee heeft hem niet meer losgelaten.

Di Gregorio heeft jaren naar een regisseur gezocht voor een verfilming van zijn idee, maar ving steeds bot. Daarom besloot hij de film zelf te maken. Tevens speelt hij zelf de hoofdrol erin. Het werd een film die op het filmfestival van Venetië driemaal werd bekroond en de publiekspoll van de IFFR op de zevende plaats eindigde.

Gianni is de ouder wordende zoon, die zijn moeder verzorgt en daarom nauwelijks werk heeft. Vermoedelijk leven ze van het karige pensioen van de moeder en willen voor de buitenwereld niet toegeven dat ze blut zijn. Gianni gaat naar de slijter en neemt er twee flessen Chablis mee, die hij op de rekening bij laat schrijven, waar ondertussen al ruim vijftig euro schuld op staat.

[Ferragosto is een van de belangrijkste katholieke feestdagen in Italia. De Italianen vieren dan de Assunzione della Beata Vergine Maria, Maria Tenhemelopneming, de dag dat de Maagd Maria naar de hemel gaat en herenigd wordt met haar zoon Jezus. Op deze dag is iedereen vrij en ligt het openbare leven stil. Bijna overal worden sagre e feste, feesten gehouden en in veel dorpen en steden zijn er processies waarbij Maria een rondgang op de schouders maakt, gevolgd door een stoet gelovigen.
Als deze feestdag doordeweeks valt, maken veel werkende mensen gebruik van un ponte: ze nemen vrij tussen deze dag en het weekend en maken er een kleine vakantie van, voorzover ze niet al op vakantie zijn. Valt de feestdag aan het begin van de week, dan komt er van die ponte niet veel terecht. Maar wel veel drukte op de weg. Je bent dus gewaarschuwd! ] bron Italie.nl

Terwijl de rest van Rome de stad verlaten heeft, blijft Gianni achter met zijn moeder en zijn schulden. Tot de huismeester van het gebouw hem komt vragen zijn moeder voor enkele dagen onderdak te geven in ruil voor kwijtschelding van een aantal openstaande posten. Zijn moeder dringt aan om het te doen, dan zitten ze vervolgens wat minder krap. Als de huismeester zijn moeder komt brengen, blijkt er ook een tante meegekomen te zijn. Gianni zet alle zeilen bij om de oude dames die ieder een eigen wil en karakter hebben ter wille te zijn.

Als later op de dag zijn huisarts langskomt en hem een onderzoek voorschrijft om hem gerust te stellen, vraagt deze of Gianni zijn moeder ook twee dagen zou kunnen laten logeren, dan kan hij naar buiten voor deze feestdag. Gianni krijgt een rits met medicijnen en eetvoorschriften voor de moeder van de arts mee. Ze mag geen tomatensugo en diverse soorten kaas gebruiken, waardoor zo ongeveer de hele Italiaanse lekkere keuken aan haar neus voorbij moet gaan.

Dankzij de tante komt er een romige pasta op tafel en Gianni schenkt graag voor de dames en nog meer voor zichzelf. De volgende ochtend hebben de dames geen zin om al naar huis te gaan en Gianni gaat met zijn drinkvriend Viking op weg om wat vers eten te bemachtigen, want alle winkels zijn die dag dicht. Hij komt terug met enkele vissen en de pranzo van Ferragosto is een succes. De vrouwen eten wat ze lekker vinden en kijken niet naar voedingsvoorschriften, maar genieten met volle teugen. Als Gianni de dokter belt om diens moeder op te komen halen, zijn de honderdjes euro die hem voorgehouden worden voldoende om ervoor te zorgen dat het feestmaal van de vier oudjes nog wel even door kan gaan.

Verterend, grappig, hartverwarmend en pretentieloos, waren de recenserende opmerkingen; het is een heerlijke eetfilm geworden, waardoor je trek krijgt in een echte Italiaanse maaltijd zonder opsmuk, maar wel verdraaid lekker.

Wat voor held ben jij?

Een blogger, Al genaamd, schreef in 2008 een artikel over helden in de film. Hij verwees daarbij naar het werk van Joseph Campbell, die in de vorige eeuw het een en ander geschreven heeft over de held met de duizend gezichten. Zijn studie van de mythen overal in de wereld liet hem een patroon ontdekken in al deze mythen. Hij noemde dat de Moomyth, die hij in zeventien stappen verdeelde. Wie het filmepos Star Wars heeft gezien, kan ontdekken hoeveel George Lucas van Campbell heeft geleerd. Meer over de monomyth is te lezen op http://en.wikipedia.org/wiki/Monomyth.

Al schrijft in zijn blog:
“Als de reis van de held steeds opnieuw gespeeld wordt in verhalen doorheen de geschiedenis, waarom genieten we dan nog steeds van verhalen die hetzelfde patroon volgen? Omdat ze met ons mee resoneren. Wij kunnen er niet genoeg van krijgen. Op de een of andere manier is die reis iets waar we zelf naar smachten. Dit geldt ook voor kassuccessen van films.

De vier typen helden
Om in een verhaal mee te kunnen gaan, moeten we ons identificeren met de held van het verhaal. Heeft de held dezelfde waarden, dezelfde manieren, dezelfde visie op de wereld? Als we ons genoeg met de held kunnen identificeren, grijpt het verhaal ons bij de kladden. Kijkend naar de succesvolle films van het afgelopen seizoen [2008] kunnen we vier typen onderscheiden.

A. De steenrijke playboy die echt een goede vent is die de wereld wil redden

Een walgelijk rijke, knappe playboy die er de voorkeur aan geeft zich in een gemaskerde superheld te veranderen om gewone mensen te veranderen. Denkt Hollywood dat dit archetype geloofwaardig genoeg om er in te stappen? Blijkbaar bleken ze gelijk te hebben met Iron Man en de nieuwe Batman film Dark Knight.
Waarom is dit zo populair? Omdat er twee vliegen in een klap mee vangt. Een held die van alle wereldlijke zaken geniet is aantrekkelijk, toch is het ook een oprechte braverik die zijn grote krachten gebruikt om de hulpelozen te redden. Niet velen onder ons kunnen eerlik zeggen dat ze in deze archetypische held passen. Velen zullen er wel naar streven.

B. Het verliezende studjestype met nog te ontdekken superheldenkwaliteiten
De zachtaardige loser, die op het pad naar duisternis loopt, is in werkelijkheid een Speciale Mens met een natuurlijke gave om hem uniek en speciaal te maken. Dit is een manier om het verhaal van het lelijke eendje opnieuw te vertellen, maar dan met explosies, booswichten en een plot om de held te doden. We zien dat in een film als Wanted, waarin een man ontdekt dat hij een natuurlijke aanleg heeft om supermoordenaar te worden.
Het uitgangspunt kan nog vergezochter zijn dan de steenrijke playboy. Rik worden is niet gemakkelijk, maar er is niets dat iemand van ons af kan houden om welvarend te worden. Bij dit type held heb je geen keus. Of je bent geboren met deze gave of niet. Waarom is het dan zo onweerstaanbaar? Omdat we allemaal aangeboren krachten hebben, maar niet iedereen ontdekte die al. Het is de hoop dat deze onontdekte kwaliteiten ons tot het avontuur van ons leven leidt.
Gerelateerde film: Harry Potter 1-7, Star wars 1-6.

C. De supercoole held die simpel het avontuur creëert
Indiana Jones. Als je de naam leest, hoor je het beroemde filmmuziekje al in je hoofd. De beroemde hoed van de onderzoeker, de zweepslag en het luidste geluidseffect voor een vuistslag doen je vergeten dat archeologen in werkelijkheid geleerden zijn en niet alle geleerden zijn zo cool.
Dit archetype is de ijzervreter. Er is geen verborgen identiteit. Geen passief wachten op de oproep om op avontuur te gaan om een verborgen talent te ontdekken. Een rechtstreekse benadering zonder bedenkingen om uitdagingen aan te gaan. Daarom kunnen we zaken als het je verbergen in een koelkast om je te redden van een kernexplosie over het hoofd zien. Je bent een rock ster, een deugniet. En daarom houden we van je.
Gerelateerd: The Mumy 1-3. Hellboy 1-2, James Bond, allemaal

D. Een onopvallende persoon die groeit naar de uitdaging
In dit archetype is de held gewoon een simpele ziel die een normaal leven wil leiden. De wereld waarin hij leeft is ernstig ontregeld en of hij het wil of niet het lot om de wereld te doen overleven rust op hem. Dit archetype is bijzonder aantrekkelijk omdat de held geen pretenties heeft. Als hij niet tot het avontuur geroepen werd, zou de held zich met zijn eigen zaken bezighouden en hij zou er tevreden mee zijn. Het eenvoudige leven: niet te veel om erom te vragen.
De aantrekkingskracht ligt in het feit dat als een ongelooflijke uitdaging zich voordoet, de held dapper genoeg is om de uitdaging aan te gaan. Geen behoefte aan heldhaftige kracht en machten. Gewoon moed, wat zelf een heldendeugd is. Kung Fu Panda is het voorbeeld.”
Gerelateerde films: Wall-E , De X-files.
Bron: http://7pproductions.com/blog/2008/07/14/which-superhero-blockbuster-movie-are-you/

Film – de mooiste dag van je leven

Tijdens de uitwisselingsweek in Vicenza hadden we met de collegae ter plaatse afgesproken dat we een dagdeel aan een film zouden besteden. Het nabespreken van een film in gemengde groepen dwingt de leerlingen met elkaar in het Engels te spreken en te communiceren.
Voor ons als Nederlanders is het een voordeel dat we niets moeten hebben van nasynchronisatie. De films die in Nederland op dvd verschijnen hebben allemaal het originele geluidsspoor en worden voorzien van Nederlandse ondertitels. Dat maakt het mogelijk om een Italiaanse film te kijken: de tekst wordt verstaan door de Italiaanse leerlingen en de Nederlandse leerlingen kunnen dankzij de ondertitels er ook weg mee. Deze mogelijkheden bestaan ook als je uitwisselt met andere landen in Europa. Het enige wat je moet vinden is een film die de moeite van het kijken waard is voor de leerlingen.
Wij hadden gekozen voor „Il più bel giorno della mia vita”, de mooiste dag van mijn leven. Hij gaat over relaties, volwassen worden, acceptatie, keuzes maken, homoseksualiteit, vreemdgaan. De film werd goed ontvangen door de leerlingen. Het nagesprek had wat beter gekund, maar in het algemeen konden de groepen tot een behoorlijk gesprek komen.
We hebben onze opdrachten vooral gefocust op de ontwikkelingen in de personages. In een goede film staat iemand aan het begin op een bepaalde plaats, die verandert naarmate de film vordert. Als we kijken naar het begin en het einde van de ontwikkeling van het personage, hebben we een aantal dingen zien gebeuren. Wat is er gebeurd? Moest dat zo gebeuren? Had het ook anders gekund? Wat vind je van deze ontwikkeling? Wat zegt deze ontwikkeling van het personage? Maakt hem dat sympathiek of onsympathiek? Etc.
De vragen wie de stelden aan de hoofdpersonen van de film kunnen in feite aan iedere film gesteld worden. Leerlingen gaan aan de slag met de ontwikkeling van een personage en diens keuzes, ideeën en gevoelens. Ze kunnen daarbij onbekommerd over het personage praten en houden zichzelf zo buiten schot. Maar ongemerkt vertellen ze wel een hoop zaken over wat ze er zelf van vinden en hoe ze over bepaalde zaken denken. In die zin is het een redelijk veilige methode om leerlingen over dit soort van zaken te laten praten.
Op de downloadpagina vind je een samenvatting van het verhaal en de vragen die we gesteld hebben. http://www.uitgeverijwvdoever.nl/download/giorno.pdf [851 kb]

Veertig dagen zonder seks

De afgelopen weken hebben de leerlingen van 4 en 5 zich beziggehouden met relaties en seksualiteit. Onze twee introlessen gaan over het dominante perspectief dat er volgens ons bestaat in de samenleving t.a.v. seksualiteit.
Wij houden de leerlingen voor dat ze zich in feite met drie vragen hebben bezig te houden:
• Hoe ziet het dominante perspectief eruit?
• Zijn er andere perspectieven mogelijk?
• Wat is voor mij het beste perspectief?

We vertellen de leerling dat het er niet om gaat het beste perspectief te kiezen, maar het perspectief, dat het beste bij hem past. Als je na goed nadenken het dominante perspectief als het voor jou beste perspectief kiest, heb je er in ieder geval over nagedacht in plaats van achter de massa aan te lopen die mogelijk zonder reflectie achter het dominante perspectief is gaan staan.

Omdat het voor iemand die midden in het dominante perspectief leeft moeilijk te zien is wat dat inhoudt, hebben we een aantal krantenberichten verzameld die volgens ons het dominante perspectief belichten. Volgens ons, zeggen we tegen de leerlingen, dus wees op je hoede. Misschien zien we heel andere dingen dan jij. De leerlingen krijgen ieder een stukje te lezen en moeten er de kenmerken van het dominante perspectief uithalen, die vervolgens op bord komen te staan.

Als alle teksten op deze manier bekeken zijn, hebben we een aantal uitspraken over het dominante perspectief verzameld. Een eerste vraag aan de leerlingen is: “Herken je deze uitspraken in de wereld om ons heen? Wat wel, wat niet?” Op deze wijze kunnen de leerlingen de uitspraken van anderen toetsen aan hun eigen ideeën en ervaringen in onze samenleving.

Meestal wordt een aantal uitspraken beaamd, bij sommige plaatsen de leerlingen kanttekeningen en soms wijzen ze een enkele uitspraak af.

Vervolgens krijgen de leerlingen een aflevering van ‘Veertig dagen zonder seks’ het befaamde Eo-programma met Arie Boomsma als presentator. De aflevering betreft Bregje, een achttienjarig meisje uit Boxmeer, MBO-er, die bekent sinds haar eerste schreden op het vrijerspad ondertussen zo’n 50 jongens lichamelijk geproefd te hebben. De aflevering duurt ongeveer 25 minuten en laat een meisje zien, dat haar behoefte aan aandacht probeert te verwezenlijken met seks met jongens. Toch wil ze leren vaker nee te zeggen, hoewel ze tegelijk zegt sinds haar eerste ervaringen seks steeds lekkerder te gaan vinden. We zien haar een afspraak hebben met een haar bekende jongen in een café op voorwaarde dat er geen seks van komt e het is een teleurstellend zicht. Ze slagen er niet in boven het niveau van koetjes en kalfjes uit te komen. In Blanès, het Spaanse equivalent van het Zeeuwse Renesse, houdt ze het goed vol, tot ze een leuke jongen ontmoet en lichtjes overstag gaat. In het slotgesprek geeft ze aan dat haar belofte om die veertig dagen zonder seks te leven ertoe geleid heeft dat ze enkele avonden en nachten met de nieuwe vriend gepraat heeft over allerlei zaken waardoor ze het gevoel kreeg, dat het toch aardig klikte tussen beiden.

De tweede aflevering die we laten zien is de aflevering met Mark, Noord-nederlander, stratenmaker, die zegt mee te doen omdat hij ook wel eens andere kanten van hemzelf wil laten zien. Waar Bregje hunkert naar aandacht is het Mark om stoer-zijn en -doen te doen. Zijn eerste meisje zegt dat hij een lieve jongen is behalve als hij bij zijn vrienden is. Het is ook aan taalgebruik, lichaamstaal en dansuitingen te zien. Ook hij gaat een avond uit met een meisje met wie hij eerder gezoend heeft; ditmaal in een restaurant en ook hier is het weer hilarisch te zien hoe de jongen stumpert als hij uit de vriendengroep op zoek naar seks wordt gehaald. Het etentje karakteriseert hij als saai, want je kunt een hoop dingen die je in een disco doet niet in een restaurant uitvoeren. Op driekwart van de veertig dagen ontspoort hij en heeft drie keer seks in vier dagen met twee verschillende meisjes. Een complicerende factor in deze aflevering is dat de omgeving weet wat Mark besloten heeft en als gevolg daarvan probeert een groepje meiden Mark letterlijk op te naaien, wat hem de nodige lichamelijke ongemakken geeft.

In het nagesprek worden de twee jongeren duidelijk op een hoop gegooid: het meisje wil aandacht en de jongen wil stoer doen, wat uiteindelijk op hetzelfde neerkomt. Stoer doen is ook een vorm van aandacht willen krijgen.
De meeste leerlingen zijn niet gecharmeerd van het gedrag van de jongeren, al kijken sommige jongens wel een tikje jaloers naar Mark.
Een aantal noemt hen oversekst, beschouwen seks als manier om aandacht te krijgen niet de beste manier daarvoor.
Nogal wat leerlingen nemen het woord ‘zielig’ in de mond, zeker als ze zien dat de seksloze afspraken op een mislukking uitlopen. Enkele leerlingen poneren de stelling dat deze twee jongeren nauwelijks kans hebben om aan een normale volwassen relatie te beginnen als ze op deze manier doorgaan. Het feit dat Bregje zegt enkele avonden gepraat te hebben met de nieuwe vriend, daardoor gemerkt heeft dat ze veel gemeenschappelijk hebben, levert vooral bij meisjes de opmerking op, dat je zonder communicatie en gesprekken nooit een serieuze en goede relatie kunt beginnen.
Als een jongen de simpele oplosing geeft: “Als ze verliefd worden, eindigt dit gedrag automatisch”, krijgt hij de opmerking terug: “Op deze manier zul je waarschijnlijk nooit verliefd worden.”

Op de vraag of ze deze jongeren in de opmerkingen over het dominante perspectief kunnen plaatsen, weten veel leerlingen mooie antwoorden te geven.

Geldverhalen

Niets is zo sterk als een goed verhaal; dat geldt ook voor levensbeschouwing. Vaak hoor je jaren later nog van leerlingen die vertellend dat ze veel vergeten zijn van de middelbare school, maar dat enkele verhalen, bijvoorbeeld in de vorm van een filmfragment, hen zijn bijgebleven en aan het denken hebben gezet.
Een verhaal werkt ook, omdat er andere mensen hoofdpersoon zijn, over wier acties je kunt praten, je verbazen, prijzen of juist ergeren. Je praat dan over het leven van andere mensen en zogenaamd niet over je eigen leven. Niets is uiteraard minder waar. Doordat leerlingen actief reageren op de handelingen en ideeën van anderen zijn ze daarmee ook actief met zichzelf bezig. Je kunt immers niet anders dan vanuit je eigen referentiekader met zijn eigen waarden, normen en ideeën reageren.

Zeker in deze tijd van economische crisis is het niet verkeerd eens te praten in de klas over levensbeschouwing en geld. Dat levert heel aparte reacties en ideeën op. Wie daarbij op zoek is naar een film, die al dan niet door middel van een fragment leerlingen aan het denken kan zetten, neme een kijkje op de website van manversusdebt, een weblog van een gezin dat probeert tegen de stroom in geen schulden te maken, bestaande schulden zo snel mogelijk af te lossen, hun persoonlijke bezittingen tot een minimum te beperken, want alles wat je bezit kost geld, je moet ervoor zorgen, repareren en onderhouden.
Behalve het persoonlijke verslag van hoe het gezin het gevecht tegen de trend aangaat, schijft de blogger Adam Baker ook over financiële zaken in het algemeen. Een van zijn bijdragen ging over de toptien films over geld in het afgelopen decennium. In de blogbijdrage vertelt hij kort wat er in de film gebeurt, kiest een favoriet citaat en aan het eind van zijn top tien schrjven nogal wat mensen hun commentaar, al dan niet voorzien van nieuwe filmtitels.
De bijdrage is hier te vinden.

Film: A Serious Man

Van collega Lonneke Knegtel ontvingen we een filmtip: A serious man, die afgelopen maand in première is gegaan. Zoekend naar verdere informatie over de film kwam ik een serieuze recensie in de NRC tegen, waaruit ik het volgende citeer:

“Met A Serious Man hebben de Coens nu een film gemaakt die in allerlei opzichten typerend is voor hun stijl en aanpak, maar die de bezwaren daarvan volledig overstijgt.

Dat komt allereerst omdat ze nu eens niet voor een ‘idioot’ als hoofdpersoon hebben gekozen, maar voor de hyperintelligente Larry Gopnik (een sublieme rol van toneelacteur Michael Stuhlbarg). Hij doceert natuurkunde aan de universiteit en staat op het punt een vaste aanstelling te krijgen. Hij kan in een briljante wiskundige som, die een enorm schoolbord beslaat, aan zijn studenten uitleggen wat het ‘onzekerheidsprincipe’ behelst.

Niet dat hij daar iets aan heeft. Zijn leven begint uit de rails te lopen als zijn vrouw Judith (Sari Lennick) vraagt om een scheiding. Ze is een verhouding begonnen met de zoetgevooisde, zelfingenomen weduwnaar Sy Ableman (Fred Melamed). Vervolgens pellen de Coens hun held laag voor laag af, ze verpulveren hem. Dat gaat de kijker eindelijk eens aan het hart, omdat het de filmmakers zelf dit keer iets kan schelen.

De locatie en het historische tijdvak waarin de film zich afspeelt, zijn bijzonder. A Serious Man is gesitueerd in een buitenwijk in het Midden-Westen van de Verenigde Staten, waar de Coens vandaan komen. In 1967, ongeveer in dezelfde tijd waarin zij zelf zijn opgegroeid, en in een nadrukkelijk joods milieu, waaruit de broers afkomstig zijn. Hun eigen ervaringen met hun religieuze opvoeding klinken in de film door. Al is de film niet in de strikte zin van het woord autobiografisch, dichter bij het vertellen van een persoonlijk verhaal zijn ze nog niet gekomen.

Verankering
Door de film – met medewerking van leden van de joodse gemeenschap in Minneapolis – stevig te verankeren in een specifieke plaats en tijd blijven ze uit de buurt van het funshoppen in de filmgeschiedenis dat veel van hun andere films kenmerkt. De enige andere film die zo precies is gesitueerd is Fargo (in North Dakota); niet toevallig een van hun beste.

Sy Ableman, de minnaar van Larry’s vrouw, is de ‘serieuze man’ van de titel. Larry neemt zich voor die kwalificatie ook te verdienen, want zijn vrouw verwijt hem dat hij zo kinderachtig is („Don’t be such a child”). Hij moet een serieuze man worden. Maar hoe? Hij wendt zich ten einde raad tot drie rabbijnen en hun wijze levenslessen komen in achtereenvolgende episoden in beeld. Daaruit spreekt een komische, nauwelijks verhulde agressie tegen de pretenties van religieuze en andere autoriteiten dat ze de antwoorden op levensvragen in huis te hebben. Dat zijn antwoorden die volgens de Coens nergens te vinden zijn, omdat ze niet bestaan.

A Serious Man is een komedie over volmaakte zinloosheid en onvoorspelbaarheid van het aardse bestaan. Minder valt er niet van te maken. Wie zo’n groot thema bij de kop wil pakken, zet zichzelf voor het blok, want een film met zo’n strekking moet natuurlijk wel heel, heel goed zijn.

Levensangst
Zelfs de slimmeriken komen er deze keer niet uit. Nihilisme is in meeste films van de Coens aanwezig, maar gaat hier voor het eerst – met uitzondering wellicht van Gouden Palm-winnaar Barton Fink (1991) – vergezeld van pure levensangst en wanhoop.

Dat maakt A Serious Man, met de scherpe ironie, de schitterende vormgeving en het majestueuze camerawerk van vaste kracht Roger Deakins, tot een verpletterende ervaring, die de kijker gebutst en geschramd achterlaat. Alleen in de bioscoopstoel blijven zitten totdat de eindtitels voorbij zijn – waarin de Coens overigens nog een aardige grap verstopten – is niet genoeg om weer bij te komen na het zien van A Serious Man. En dat is niet ironisch bedoeld.”

Door Peter de Bruijn
NRC, 20 januari 2010

Film: A Time To Kill

De film ‘A Time To Kill’ gaat over de verkrachting en poging tot ophanging van een tienjarig negermeisje. De daders worden gegrepen en iedereen in het racistische zuiden weet dat ze met een simpele straf weg zullen komen. De vader van het meisje neemt het recht in eigen hand en doodt de twee daders. Hij wordt aangeklaagd en de aanklager gaat voor de doodstraf. Een jonge blanke strafpleiter neemt de verdediging op zich en belandt daarmee in een wespennest, dat hem bijna het leven kost. Er zitten veel levensbeschouwelijke en ethische vragen in de film. Hieronder een staccato verslag van de inhoud van de film:

A time to kill
Jake Briganze is advocaat van een niet goed lopend kantoor (heeft het overgenomen van Lucien Wilbanks)
Een donker meisje is verkracht en komt thuis aan. Haar vader komt thuis en sluit haar in zijn armen.
De twee blanke daders worden opgepakt. Dat moet hardhandig.
Een agent vraagt of hij de twee jongens wil verdedigen. Hij hoort wat er gebeurd is. Ze (Tania) was tien.
Een van de daders wordt ondervraagt door de (zwarte) sheriff.
Carl Lee Hailey komt bij Jake langs. Hij vertelt dat ze nooit zwanger zal kunnen worden. Hij weet dat verkrachtingszaken niet echt hout snijden. Hij biecht op aan Jake Briganze dat hij de twee jongens wil gaan vermoorden.
Jake thuis bij zijn dochtertje en vrouw. Hij vertelt dat aan zijn vrouw en die zegt dat hij dat aan de sheriff door moet geven. Dat doet hij echter niet.
Carl Lee in de hal van het rechtsgebouw.
Op het kantoor van Jake. Ze hebben de zaak aangenomen en zijn enthousiast.
De dag dat de jongens worden voorgeleid, doet Carl Lee Hailey, wat hij gezegd heeft dat hij zou doen. Hij schiet de twee jongens, en plein public, neer en raakt ook nog een agent.
Carl Lee Hailey wordt opgepakt vanwege de moord. Hij vraagt Jake om hem te verdedigen als advocaat. Dat zal hij doen. Dat moet hij doen, hoewel zijn vrouw het er niet helemaal mee eens is.
Het kleine stadje in Missouri (the South, de haard van de KKK) is geschokt. Het zal dan ook een grote zaak worden.

De pers is bezig. Jake komt bij Carl Lee. Die legt uit wat hij voelt. Hij wil weten wat hem boven het hoofd hangt. Of hij kan winnen. Dat zal van de jury afhangen. Hij wil weten wat het kost. Toch wil hij dat Jake zijn zaak aanneemt (want het is hem ook gelukt zijn broer vrij te krijgen)
Tegen de pers geeft hij te kennen dat hij Carl Lee zijn advocaat is.
De aanklager krijgt dat nieuws te horen. Die vindt het allemaal een eitje. Ze moeten de zaak hier laten voorkomen, want dat hebben ze een blanke jury en zullen ze winnen. Ze spelen “vals”, door te paaien
Jake in gesprek met Lucienne. Zaakbespreking. Lucienne is dronken. Hij zegt dat Carl Lee schuldig is. Hij nam het recht in eigen hand. Of hij wint of verliest dat zal allebei rechtvaardig zijn. Lucienne is uit het ambt gezet. “A change to save the world one case at a time”.
Begrafenis van een van de daders, een woeste broer, die op wraak zint. Hij wil de Klan naar daar halen, een vriend heeft een vriend die actief lid was.
Jake op het nieuws. “Justice is and will be colourblind.” Hij wordt gebeld met complimenten, maar de tweede keer is het iemand die hem uitscheldt en bedreigt.
Aanklager Buckley wordt door de pers geinterviewd. Doet zijn zegje. Hij zal voor de doodstraf gaan.

De eerste zitting. Jake pleit onschuldig vanwege ontoerekeningsvatbaarheid. Hij wil de zaak laten verplaatsen. Dat wil de rechter niet, maar dankzij een krabbeltje van een jongedame (Ellen Roark) krijgt hij zijn zin een verzoek in te dienen.
Buckley wil zelf een psychiater en wil dat ze de psychiater van Jake’s kamp op wat voor manier ook zwart kunnen maken
Jake wil meer geld, maar Carl Lee heeft niet meer. De bank wil hem niets lenen en hij is zijn baan kwijt.
Ontmoeting met Ellen Roark. Stelt zich voor. Rijke vader, die advocaat is. Net als zij. Ze biedt haar diensten aan en wil voor niks werken. Hij wijst haar toch af, hij heeft geen hulp nodig. Maar toch geeft ze hem weer een aanwijzing.

Ontmoeting tussen Cubb (broer van..) en een leider van de Klan. Ze stellen een plan op. Als hij 5 vrienden verzamelt richten ze de Madison County Klan op en wordt Cubb de leider.
Carl Lee op bezoek bij de agent die hij neerschoot. Een goede vriend van hem. Hij zegt dat het hem spijt en dat hij, wat ze ook zeggen, wist wat hij deed, maar dat het noit de bedoeling was om hem neer te schieten.

Cubb aan de slag zijn vrienden bij de Klan te krijgen. “It’s time for the niggar to pay”
De ouders van Jakes vrouw zijn bezorgd om hem en het gezin. Als de pers komt, moet hij daarheen. Dat valt bij zijn familie niet echt in goede aarde. Ze vinden hem mediageil.
Kerkdienst. De familie Hailey komt binnen en wordt gastvrij onthaald (te beginnen door de voorganger)
Hij krijgt bezoek door mensen van de NAACP, die er voor Carl Le zijn. Als hij geld inzamelt zullen zij hem veel beter dan de blanke Jake kunnen verdedigen.
De inauguratie van de nieuwe tak van de KuKluxKlan. Het ritueel.
Mickey Mouse belt naar de familie Briganze, dat ze het huis uit moeten. Er staat een brandend kruis op hun voorerf.
Jake’s vrouw wil dat hij ermee stopt. Dat het te ver gaat. Dat hun dochter Hannah uitgescholden wordt voor ‘nigger lover’. Hij vertelt haar dat hij de sheriff niet gebeld heeft. Zij is kwaad, dat hij die verantwoordelijkheid niet aannam. Het is ook zijn schuld, hij had het kunnen voorkomen.

De familie bij Carl Lee op bezoek. Zijn vrouw vertelt dat het beter met Tania gaat, maar dat ze inderdaad nooit kinderen zal kunnen krijgen (to much damage) Ook vertelt ze dat er gecollecteerd is voor ze. Omdat ze geld nodig hebben voor boodschappen. Hij zal iets bedenken.

Carl Lee heeft bezoek van de NAACP, heeft Jake bij hem geroepen. Carl Lee met de hulp van Jake draaien alles zo dat het geld wat ingezameld is voor Carl Lee naar Jake en Carl Lee’s familie gaat. Direct. En niet via de NAACP.
Jake vindt hen twee een team. Carl Lee wijst hem erop. “You’re out there, I’m in here. That’s no team.”
Roark komt het weer proberen. Heeft wat informatie meegenomen. Die had Jake ook al. Dat de zaak afhangt van de geloofwaardigheid van de psychiaters. Jake heeft haar nog niet nodig. Hij wil de zaak met zijn vriend aangaan.
Mickey Mouse belt de sheriff omdat iemand die avond gaat sterven. Ze (de sheriff en Jake) onderscheppen iemand met een bom bij Jake’s huis. Hij weigert de code te geven. Uiteindelijk smijt Jake de bom weg, die ontploft.
Jake’s vrouw en Hannah gaan naar ‘opa en oma’. Hij wil de zaak niet opgeven. Zijn vrouw is bang dat hem iets gaat overkomen. Hij belooft dat er niks gebeurt. Zij gelooft die belofte niet.

Jake is bij de rechter thuis ontboden. Die zegt hem dat het verzoek om de zaak te verplaatsen niet ingewilligd wordt. Hij is het met hem eens, maar overal in het zuiden zal hij geen eerlijke zaak krijgen, dus dan maakt het niet uit. En dat het misschien niet slim was om de zaak aan te namen, n.a.v. wat er de vorige dag gebeurd is. Hij wil hem van de zaak afpraten dat hij een deal moet sluiten, om zijn carrière veilig te stellen.

Jake wordt aan de psychiater voorgesteld. Dr Bennet, is net zo zat als Willbanks. Die zegt hem dat als hij nuchter is, hij geniaal is.
Het huis van de secretaresse wordt aangevallen, haar man wordt in elkaar geslagen. Die krijgt een beroerte.
Roark staat aan zijn deur. Ze heeft het gehoord van de afwijzing van zijn verzoek. Ze gaan samen lunchen. Zij is tegen de doodstraf. Hij niet (dat had ze niet verwacht). Hij gelooft niet in tweede kansen, rehabilitatie. Zij heeft executies meegemaakt. Hij niet. Hij valt haar heel erg tegen. Ze dacht dat hij een van de good guys was.
Hij gaat haar achterna, en neemt haar aan. Omdat ze passie heeft en dat is wat CL nodig heeft.

De zaak wordt in deze stad gehouden. Buckley vertelt over jury, dat het geheim is (maar zij hebben de envelop)
Jake gaat bij de man van de secretaresse langs
Demonstraties bij het gerechtsgebouw.
Lucien komt helpen. En de vriend van Jake, Roark en Jake dat is het team. En Lucien mag niet drinken. Ze gaan de jury uitkiezen. Het moeten jonge vaders zijn.
De jury wordt gekozen en als ze klaar zijn ziet het er niet goed uit. Carl Lee “that’s the jury of my peers?”
Tegelijkertijd verzameld de KKK zich bij het rechtsgebouw. Waar pro-Hailey mensen al stonden. Het is een rel in wording. Gevechten. Als de sheriff in elkaar gemept wordt, weigert een agent hem te helpen (omdat hij ook bij de Klan zit)

Jake is ook geraakt. Roark gaat hem verzorgen. Jake denkt dat CL geen ene kans heeft. Roark gelooft er wel in.
In de gevechten is een Klanlid in brand gestoken en die heeft het niet overleefd. It ain’t over.
Roark en Jake zitten in een tentje te drinken (to blow of steam).
Ze praten over de zaak. Hij vertelt dat hij wist dat hij het ging doen. Hij wilde dat hij het ging doen. I helped kill them.
Overal worden brandende kruizen gegooid (gevangenis, Jake’s huis) Jake brengt Roark naar haar motelkamer. Ze is nerveus voor de zaak. Jake troost haar, geeft haar tips. Ze kussen bijna, maar dan gaat hij naar huis.
En dat huis staat in lichterlaaie. Hij wil zijn hond, die nog binnen is (Max).
Het leger is aangerukt om de gemoederen te sussen. Gaan het rechtsgebouw beschermen.
Jake in de puin van zijn huis. Zijn vriend komt zeggen dat hij er mee moet stoppen, dat hij naar zijn vrouw en kind moet, dat weigert hij. Wat er ook gebeurt het is fout. Hij wil niet opgeven, want als hij nu opgeeft dat is dit alles voor niks geweest. Dan komt Max aanlopen.

Nog steeds grote demonstraties. Van voor- en tegenstanders.
De rechtzitting.
De moeder van Billt Ray Cubb wordt verhoord. Wijst CL als dader aan.
Jake vraagt naar de verkrachting, dat pikt de rechter niet.
De sheriff als getuige: het wapen.
Jake: hij laat de sheriff vertellen dat ze voor verkrachting opgepakt zijn. (En dat ze bekend hebben, maar dat pikt de rechter niet) De sheriff zegt toch dat ze bekend hebben. (Zodat de jury het toch gehoord heeft)
De man van de secretaresse is begraven. Ze gaat weg. Jake weet niet wat hij moet zeggen. Zij zegt dat ze weet dat hij het niet zo gewild heeft. Ze zegt dat zijn koste wat het kost voor iedereen verlies opgeleverd heeft.

Roark en de vriend (Harry Rex) zijn op zoek naar een manier om de psychiater neer te halen. Harry raadt haar aan vals te spelen.
Een jurylid wil er over praten (dat is tegen de regels) stand : 4 onbeslist, 7 schuldig, 1 onschuldig. Conclusie: that nigger’s dead.
Roark als journalist bij het kantoor van de psych van de aanklager. Ze komt te weten waar zijn kantoor is
Dwayne wordt opgeroepen. Hij zal nooit meer actief als agent kunnen werken, zijn been is tot de knie geamputeerd. Hij vertelt dat CL tegen hem gezegd heeft dat hij het bewust gedaan had, dat hij zijn excuses aanbood.
CL wil dat hij vraagt of hij denkt dat hij naar de gevangenis moet. Na een aarzeling doet hij dat. Dwayne zegt dat het een ongeluk was en dat hij niet vindt dat hij naar de gevangenis moet. Dat hij precies hetzelfde gedaan zou hebben, als iemand zijn kleine meisje zou verkrachten. Hij noemt hem een held, die ze vrij moeten laten.

Roark breekt er in in het kantoor van de psychiater. De aanklager laat de psychiater vertellen dat CL heel bewust de twee jongens heeft vermoord. Dat hij wist dat het fout was, en er toch mee door ging.
Net op tijd krijgt Jake de info die Roark gevonden, dat de psychiater nog nooit iemand “gek” gevonden heeft. En dat hij in zijn inrichting een man heeft zitten die hij gezond bevond, maar die toch als gek opgenomen is. De psychiater is ongeloofwaardig gemaakt.

Er wordt een aanslag gepleegd, met Jake als doelwit, maar een soldaat wordt geraakt. Commotie.
De soldaat is verlamd. Een buitenstaander, die zich opgeofferd heeft. Jake wil dat Roark blijft, en dus moet ze maar gaan.
Als ze naar haar motel rijdt wordt ze door de politie aangehouden, maar eigenlijk door de KKK ontvoerd. Een neger kan het niet helpen dat hij een neger is, net zo min dat een hond kan helpen dat hij een hond is, maar zij is erger. Als hoer van negers, wordt ze aan een paal gehangen, in de middle of nowhere, om te wachten tot ze als aas opgegeten wordt. Ze zegt tegen Cubb: Carl Lee should have shut you too. Hij slaat haar knock-out.
Een hele tijd later komt er een pick-up aanrijden, met Mickey Mouse, die haar meeneemt en naar het ziekenhuis brengt.

Rechtzaal. Jake roept zijn psychiater op. Die verklaart dat Carl Lee inderdaad “gek” was, dat hij tijdelijk het contact met de realiteit verloor.
De aanklager maakt de psychiater af, omdat hij een tijd geleden opgepakt is voor een verkrachting. Terwijl hij ontkende een strafblad te hebben.
En schuldig heeft gepleit. Hij geeft uiteindelijk toe. (Een zware slag voor de verdediging)
Jake is kwaad op Lucien, omdat hij die man aanbevolen heeft. Lucien zegt dat hij door moet gaan. Lucien zegt dat hij niet op moet opgeven. Hij moet zijn werk doen. Lucien kan de zaal niet binnen, dat had hij zichzelf beloofd.
“Don’t be me, be better than me!”

Carl Lee als getuige. Jake laat hem vertellen wat hij voelde. Dat hij buiten zich stond, dat hij zijn dochter hoorde zeggen “I called for you daddy…and you did never come.”
Buckley maakt hem af, drijft hem ertoe toe te geven dat hij die mannen dood wilde. Dat die mannen dood moesten om wat ze gedaan hebben. “And I hope they burn in hell.”
Carl Lee ziet in dat hij dat niet had moeten zeggen.

Roark is gevonden, in het ziekenhuis. Jake gaat langs. Zij houdt zich groot. Hij vertelt over wat er in de rechtszaal gebeurt is, dat het vergeefs is. Ze zegt dat hij nog een kans heeft om de zaak te winnen, dat hij niet op mag geven. It’s not worth is if Carl Lee goes to the gas chamber. Dat de jury de zaak door zijn ogen moet gaan zien.
Ze nemen afscheid.
De juryleden gaan weer stemmen. Iedereen stemt schuldig.
Jake zit in zijn huis, zich voor te bereiden op zijn slotpleidooi. Hij hoort iets, trekt zijn pistool. Het blijkt zijn vrouw te zijn. Die is teruggekomen, omdat ze tot het inzicht kwam dat hij de zaak niet aangenomen heeft om ‘op te scheppen’ maar omdat als hetzelfde met Hannah was gebeurt hij hetzelfde had gedaan als Carl Lee. Het huwelijk gered.

Jake gaat bij Carl Lee langs. Hij zegt dat ze de zaak gaan verliezen, dat ze misschien nog een deal kunnen sluiten. Dat wil Carl Lee niet. Hij zegt dat de jury zich niet met hen identificeert. Carl Lee zegt dat hij hem aangenomen heeft omdat hij als de blanken denkt, omdat hij just like all the rest of them is. Jake zegt dat hij zijn vriend is. Dat ontkent Carl Lee” “Jij komt niet eens in mijn buurt. Onze dochters zullen nooit samen spelen. America is at war and you are on the other side. My life is in white hands, you are my secret wapen. You are one of the bad guys. Zonder dat je dat wil. Als jij in die jury zou zitten wanneer zou je mij dan vrijspreken? Dat zal ons allebei redden.”

Rechtszaal: tijd voor de slotpleidooien. Buckley’s pleidooi gaat over het feit dat men het recht niet in eigen hand mag nemen en dat niet aangetoond is dat Carl Lee “gek” was, dat hij doelbewust gehandeld heeft. Dat hij het ook erg vindt wat er met zijn dochter is gebeurd. Maar dat de taak van de jury is om recht te spreken, niet die van Carl Lee. Hij is schuldig!
Jake vertelt dat hij een heel pleidooi voorbereid had, maar dat hij die niet zal vertellen. Hij biedt zijn excuses aan, dat hij jong en onervaren is. Dat CL daar niet onder mag lijden. Dat de waarheid verloren is gegaan. Dat hij nooit doelbewust een misdadiger als getuige heeft opgeroepen. Dat maakt zijn bekentenis niet minder waar. Hoe zoeken we de waarheid met ons hoofd, of met ons hart? Hij wilde dat een zwarte man een eerlijk proces kreeg, maar dat is onzin. Dat zal nooit gebeuren omdat de jury met zijn ogen kijkt. En dus bevooroordeeld is.
Hij vraagt de jury zijn ogen te sluiten en het volgende verhaal in te beelden. Hij vertelt het verhaal van een meisje dat verkracht, mishandeld, opgehangen en van een brug af gegooid wordt. Hij eindigt met “Now imagine she’s white.”

Het vonnis: Carl Lee is onschuldig bevonden. Reactie van de voor en tegenstanders buiten.
Ellen hoort het nieuws in het ziekenhuis.
Carl Lee bedankt hem, maar Jake wil dat niet horen, aangezien ze nooit vrienden zullen worden omdat hij “one of the bad guy’s is.”
De mannen van de KKK worden gearresteerd (ook de agent)
Carl Lee en Jake en de rest komen naar buiten. Dan ziet Carl Lee Tanya: blijde hereniging.

Zomer. Barbecue bij de Haileys. De familie Briganze komt aanrijden. Zodat Tanya en Hannah samen kunnen spelen.

Primary Colors – over politiek en ethiek

Jack Stanton, getrouwd met Susan, is presidentskandidaat en wordt bedreigd door een seksschandaal. Henry Burton, een jonge ambitieuze neger komt Stanton tegen, die hem vraagt assistent-campagneleider te worden. Hij aarzelt mede onder invloed van zijn vriendin, die lid van de Black Advocates is. Burton zegt ja, omdat hij van mening is dat Stanton ergens om geeft, dat hij werkelijk nieuwe dingen zal teweegbrengen op de presidentszetel.

Hij mag al snel Thanksgiving bijwonen in het huis van de Stantons. Een schandaaltje breekt los als de vriendin van Burton Stanton een vraag stelt over zijn arrestatie bij een Vietnamdemonstratie en hoe snel hij weer uit de gevangenis is. Heeft hij gemanipuleerd om vrijgelaten te worden?
Er breekt een tweede schandaal los, als een jonge vrouw meldt dat ze met de presidentskandidaat naar bed is geweest. Er zouden bandopnamen van hun gesprekken bestaan, die de relatie en de vurigheid ervan aantonen, Dan ontmoet Burton Libby Holden, een vrouw van middelbare leeftijd die bekend staat om haar onderzoeksvermogen. Ze analyseren de banden en komen erachter dat een aantal onschuldige zinnetjes aan elkaar geplakt zijn om Stanton zwart te maken. De man die er verantwoordelijk voor was, Randy, krijgt een bezoek van Holden, die hem met een pistool gericht op zijn onderlichaam bedreigt en hem een bekentenis laat schrijven.

In het verloop van de strijd tussen de presidentskandidaten houdt Stanton een goede speech tegenover de arbeiders van een fabriek. Ondertussen blijkt zijn rivaal Harris voor te lopen in de opiniepeilingen en Stanton gromt: ‘Ik maak hem af.’
Burton krijgt bezoek van Willie McCollister, een zwarte café-eigenaar, waar de Stantons mee bevriend zijn, die hem vertelt dat zijn dochter door Stanton bezwangerd is. Stanton ontkent. Burton gaat met een van de andere campagneleiders op bezoek bij Willie en doet het voorstel een vruchtwaterpunctie te doen, zodat het vaderschap van Stanton eventueel ontkend kan worden. Als Burton terugkeert van dat gesprek met Willie, laat hij de auto even stoppen, stapt uit en kokhalst.

Tijdens een interview met Stanton voor de radio belt Harris de presidentskandidaat om hem aan te vallen op zijn vertekening van de feiten, zoals hij dat noemt. De discussie is vrij fel en opeens is het contact verbroken. Harris blijkt een hartinfarct gehad te hebben en ligt nu in coma. Fred Picker, een politicus die in 1978 uit de politiek is gestapt, zal de taak van Harris overnemen en wint meteen veel sympathie door op te roepen om bloed te geven. De resultaten van de bloedtest geven aan dat Stanton niet de vader van het kind kan zijn.

Ondertussen gaan Burton en Holden op zoek naar belastend materiaal over Picker. Ze verdenken hem ervan fraude o.i.d. gepleegd te hebben en worden daarin sterk gestimuleerd door het echtpaar Stanton. Ze komen tot de bevinding, dat Picker in 1978 voortdurend stoned was, een coke snuivende homo, wiens toenmalige vriendje Delgado aan aids aan het sterven is.

De [beroeps]ethische vragen die hiermee te maken hebben zijn o.a.
* Tot hoever ga je met je dienstverlening als campagnemedewerker?
* Wat mag wel en wat niet in de verkiezingsstrijd?
* Op welk moment met welke reden zou je zelf afhaken?

Om het denkproces te kaderen, beantwoord je de volgende vragen:
1. Hoe denk je dat de film afloopt?
2. Hoe zou jij hem hebben laten aflopen, gelet op wat je allemaal gezien en gehoord hebt?
3. Hoe zou de film aflopen, als jij Henri was, uiteraard ook op basis van de gegeven scènes?

Met de resultaten van hun onderzoek gaan de twee naar de Stantons. Jack en Susan willen dit materiaal gebruiken om Picker een hak te zetten. Holden: ‘Zo doen we dat niet. Dat is beneden ons niveau. Hij heeft niets crimineels gedaan. Dergelijke persoonlijke zaken laten we hier buiten. Onze ideeën zijn beter. Daar moeten we mee werken.’
Libby verwijst naar de Miami conventie in 1972, toen Stanton over deze praktijken zei: ‘Die methoden gebruiken we niet. Die bestrijden we juist.’
Susan: ‘Toen waren we jong. Nu weten we hoe de wereld in elkaar steekt. Als we niks doen, zijn we passé. Alles waar we voor werkten sinds 1972 is dan voor niets geweest. Ten tweede zal spoedig een journalist dit verhaal wel opduiken en het publiceren.’
Libby: ‘We kunnen het niet, zo zijn we toch niet.’ Als blijkt dat de Stantons toch een krant willen tippen, komt ze met de bloedtests n.a.v. de vruchtwaterpunctie. Ze laat zien dat het bloedmonster van Stanton in werkelijkheid dat van zijn oom Charlie is geweest. ‘Dat betekent dus dat je haar geneukt hebt. Dat betekent het einde, als ze daar achter komen.’
Susan: ‘Wil je werkelijk zijn carrière breken?’
Libby: ‘Ze luistert niet. Ze is niet boos omdat je een 17-jarige babysitter geneukt hebt. Waarom? Omdat de bedrieger niet verliest, maar de bedrogenen. Daarom praat je ook zo mooi over ‘er zijn voor het volk’.’
Ze is telerugesteld in de Stantons. In de auto met Burton zegt ze: ‘Wat heb ik met mijn kloteleven gedaan!?’ Ze vervolgt: ‘Ik wou zien of ze hem zouden pakken. En ze doen het. Zonder aarzeling.
Zie je die maan? dat ben ik. Mooi hè. Maar hij reflecteert alleen het licht. Hij heeft de zon nodig. De Stantons zijn mijn zon. Ik heb mijn leven lang licht en warmte aan hen onttrokken. Zonder hen ben ik leeg en koud, luchtledig tot in eeuwigheid.’

Burton neemt afscheid van Libby, die zich de volgende ochtend door het hoofd heeft geschoten. Ze heeft hem de testresultaten gegeven, omdat ze zelf niet op die manier wil werken.
Tijdens de begrafenisdienst spreekt Stanton, die het afscheidsbriefje van Libby voorleest: ‘Ik ben zo verdomd teleurgesteld in je. Doe eens je best.’
Na de begrafenis van Libby gaat Stanton met Burton op bezoek bij Picker, die zich terugtrekt uit de race, maar wiens geheim niet publiek gemaakt wordt.
Terugkerend van het gesprek zegt Burton: ‘Ik trek me terug. Het gaat om Libby. Je hebt haar test niet gehaald.’ Stanton geeft toe: ‘Als ze niet dood was, zou ik gelekt hebben en me rot gevoeld hebben. Maar het had gemoeten. Ik heb het voor Libby gedaan, al was het niet goed. Picker zou toch gevallen zijn.’
Burton: ‘Wie geeft het laatste zetje?’
Stanton: ‘Allemaal vragen die niet te beantwoorden zijn. Dit is keihard. Realiseer je je nu pas dat je het niet aankunt. Daar ken ik je te goed voor. Henry. Zo gaat het. Het is de prijs van leiderschap. Het gaat erom het beste ervan te maken.’
Burton: ‘Ik houd niet van het spel.’
Stanton bewerkt hem en zegt dat ze geschiedenis gaan schrijven en dat Burton daar bij moet zijn. ‘Is er iemand die meer voor de mensen kan doen dan ik? Die zoveel geeft om de mensen?’
Aan het eind van de film – als de nieuwe president met zijn vrouw alle getrouwen een persoonlijke hand geeft – blijkt Burton toch te zijn gebleven en heeft hij dus toch meegedaan.
2.10 einde film

The Frisco Kid

In het Polen van circa 1850 vergadert een raad van rabbijnen over de vraag, wie ze naar Philadelphia zullen sturen om de daar levende joodse gemeente uit de brand te helpen met een nieuwe rebbe. De opperrabbijn zorgt ervoor dat Avram Belinksi op weg kan gaan naar Amerika, ondanks de tegenwerpingen van zijn collegae.

In Amerika aangekomen mist Avram de boot naar San Francisco. Twee oplichters, de Diggsbroers, maken misbruik van zijn goedheid. Hij betaalt voor hen 50 dollars om hun wagen en paarden terug te kopen en mag als tegenprestatie met de twee mee naar San Francisco. Onderweg slaan ze hem in elkaar en gooien hem uit de wagen. Hij is al zijn bezittingen kwijt inclusief het thoraschild. Op de weg gegooid loopt hij in zijn ondergoed terug en vindt een aantal van zijn kleren terug. Daar vindt hij ook de uitgeklede thorarol, die voor de dieven waardeloos is.

Avram denkt landgenoten aangetroffen te hebben na een eind gelopen te hebben. Het zijn echter Amish die zich over hem ontfermen. Hersteld spreekt hij zijn gebeden buiten uit. De Amish bieden hem het geld voor een treinkaartje naar Akron. In de trein bevindt zich Tommy, die zich ontpopt als treinrover.
“Achter u staat een man met een geweer die niet herkend wil worden. Wie zich omkeert, gaat eraan.”
Avram die naar het toilet was toen de overval plaatsvond, komt terug terwijl iedereen nog met zijn handen achter het hoofd zit. Hij denkt dat het een spelletje is. Hij heeft Tommy niet aan het werk gezien.

Om in zijn levensonderhoud te voorzien meldt hij zich bij een maatschappij, die spoorwegen aanlegt. Van het verdiende geld koopt hij een paard om naar San Francisco te kunnen reizen.
Onderweg eten wasbeertjes zijn eten op, loopt zijn paard weg. Als hij dat weer terug heeft, probeert hij fazanten handmatig te vangen en met een stok vissen te spiezen. Tommy komt langs en schiet enkele vissen in het water. Samen eten ze de vissen op.
De Frisco Kid laat de rabbi de volgende dag niet in de steek en zegt hem de toges van zijn paard in de gaten te houden, tot hij zegt dat het anders kan. In een onbekend stadje slapen ze in het hooi van een stal in. Avram zegt dat hij de volgende ochtend door moet, ondanks de sneeuwstormen die er aan zitten te komen. “Ik ga niet mee”, zegt Tommy.
“Dank je voor alles wat je deed, tot ik je het hardst nodig had,” intimideert Avram de cowboy.
De volgende ochtend gaat de Kid toch mee de sneeuwstorm in. Avram zegt: “In de Talmoed staat: “Zoek jezelf een meester. Dat heb ik gedaan. Maar misschien denkt de meester: had ik maar een andere leerling!”
Ze komen inderdaad in een sneeuwstorm terecht en hebben elkaars warmte nodig om niet te bevriezen. Vervolgens doorstaan ze de woestijn en de hitte. Avram is verbaasd over de openheid van de dorpen. Terwijl Avram wat eet, berooft de Frisco Kid de enige bank. “We hebben een bank beroofd,” meldt hij als hij terugkomt. “Wij?” roept Avram als de kogels hen om de oren vliegen. Een posse wordt gevormd om hen te pakken te krijgen. De beide voortvluchtigen hebben over de zaak ruzie en vechten met elkaar. Als de posse nadert, begrijpt Avram dat ze ook hem zullen hangen als ze hem te pakken krijgen. Ze weten de posse te misleiden. ‘s Avonds deelt Tommy het geld. Avram neemt het aan en zegt: “In de volgende stad stuur ik het terug.”
(0.57) De volgende ochtend deelt Avram na het gebed mee dat hij niet op zaterdag paard rijdt. Het is sabbath. Ondanks de tegenwerpingen van Tommy weigert Avram te rijden. Tommy blijft toch bij hem. Ze moeten wachten tot de zon ondergaat achter een hoge berg, terwijl de posse hen weer angstvallig dicht op het spoor is. Dan speren ze weg. “Dit was de langste dag van mijn leven,” verzucht de Frisco Kid.
Na drie dagen reizen merken indianen hen op. Ze vluchten weg en weten zich ternauwernood te redden. Verstopt in een smalle kloof beseft Avram dat hij zijn thorarol kwijt is, hij draait zich om om de rol te zoeken. Dus worden ze gegrepen door de indianen. Aan een paal gebonden zingt Avram een jiddisch lied. Het opperhoofd gaat een gesprek met hem aan.
(1.01) “Wil je alles ruilen voor je thora?”
“Ja”
“Ook je leven en pijn?” Avram kijkt achterom en ziet het vuur branden. “Ook dat,” geeft hij toe.
“Zelfs je mes?”
“Ik heb geen mes.”
Verbazing alom. “Als ik de thora teruggeef, wil jij dan je ziel louteren door het vuur?”
“Ja,” is het berustende antwoord.
“Als ik je laat gaan, mag ik dan je thora houden?”
“Nee!”
“Rabbi zonder mes, je bent een dapper mens.”
Het opperhoofd laat hem gaan en geeft een feest. Daarbij is er een discussie over God en het feit dat het nog steeds niet regent. “Dat is zijn departement niet,” is de lakonieke reactie van Avram.
“Hij geeft ons kracht als wij lijden,
Mededogen als we alleen maar haten,
En moed als we blind als muizen rondscharrelen. Maar hij maakt geen regen,” zegt hij over zijn joodse God.
Dan barst er ineens een onweer met veel regen los. “Soms kan hij zich ineens bedenken,” reageert Avram.
“Wat doen joodse mensen als ze blij zijn?” vraagt het opperhoofd. “Dansen.”
“Doe maar voor”.
Avram laat de indianen een jiddische dans uitproberen. Het wordt een multiculturele happening. Van dansen raakt Avram in trance, raakt eveneens bewusteloos en wordt wakker, ziet eerst een katholiek kruis, dan een broeder. Hij denkt in de hemel en dood te zijn. Hij is echter door trappisten verzorgd in hun ziekenbarak. De trappisten spreken niet en Avram vraagt zich vertwijfeld af: “45 jaar zwijgen, hoe kun je zolang leven zonder iemand een vraag gesteld te hebben?”

In een nieuwe stad aangekomen gaat de Frisco Kid in bad, zich bezatten en naar de hoeren. Buiten wacht Avram. Tot hij door de sheriff naar de saloon wordt gestuurd. Daar ontdekt hij de twee mannen die hem eerder beroofd hebben. Hij loopt op hen af en trekt het thoraschild van de hals van een van hen. Vervolgens vraagt hij zijn 200 dollars terug. Hij wordt geslagen en blijft terugkomen. Terugkerend uit de kamer van een hoertje redt de Frisco Kid hem en geeft hem zijn geld terug.
Bij de zee legt de Kid Avram de weg naar San Francisco uit en zegt: “Je kunt het verder alleen wel. Ik moet weg.”
“Waarom?”
“Ik moet mensen zien, banken beroven is mijn broodwinning.”
“Wie moet er dan getuige zijn als ik trouw?”
“Dat moet een van je joodse vrienden doen. Daar neem je je beste vriend voor.”
“Maar jij bent mijn beste vriend!”
“Ik je beste vriend?”
“Je bent mijn enige vriend.”
“Ik heb nog nooit een beste vriend gehad,” stelt de Kid enigszins ontroerd vast.
1.25) Ze zwemmen in zee en stoeien op het strand. Dan dagen de broers Digg op en trappen de thora in het vuur, terwijl de twee dekking zoeken. Avram bedenkt zich geen moment en rent naar het vuur om de thorarol te redden. Ondertussen raakt de Kid gewond, na een tegenstander uitgeschakeld te hebben. Beider wapens zijn leeg. De Kid roept Avram toe het pistool te pakken dat even verderop in het zand ligt. Hij pakt het voor de overgebleven broer Digg het pakt. Avram blijft echter aarzelen om te schieten, terwijl Digg op hem af komt. Als Digg een uitval doet naar een ander pistool, haalt Avram de trekker over. Digg sterft. Vervolgens helpt hij de Kid om de kogel uit zijn schouder te verwijderen. Bij het vuur gedraagt hij zich vreemd.
Ze zijn nu vlakbij de plek van de joodse gemeente en Avram loopt met de thorarol naar het huis van meneer Bender, de voorzitter van de joodse gemeente. De deur gaat echter open als hij de rol weg wil zeggen en de dochter Rachel verschijnt. Avram vertelt een verward verhaal en ziet Rachels ogen en is straalverliefd.

De Kid en Avram zitten in de saloon te eten. Avram weigert nu rabbi te worden en Tommy reageert woedend: “Dat wil ik niet meer horen. Na alles wat ik gedaan heb om je hier te krijgen. Hij had ons allebei doodgeschoten, stommeling.”
Avram wanhopig: “Toen die mannen op je schoten, ging ik de thora redden.”
“Nou en. Dat snap ik best. Jij bent een man Gods.”
“Ik dacht niet aan God. Ik deed het niet om God. Ik weet niets van God. Ik dacht om een boek. Ik gaf meer om een boek dan om mijn beste vriend. Kun je dat begrijpen? Ik wil je niet beledigen, maar… ik koos voor een stuk papier en niet voor jou.”
“Ik vergeef je.”
“Ik ben een goed mens, maar geen rabbijn. Tommy, ik ben geen rabbijn.”
“Jij bent een rabbijn. Ik ben een bankrover, een gokker, een hoerenloper, dat ben ik. Jij bent een rabbijn. Je rolt in de modder, je gaat op je gat, je rijdt fout, maar op je gat, in de modder, je bent en blijft een rabbijn. Dat ben je!”
De uitbarsting van de Kid doet Avram huilen. Dan komt de joodse gemeente binnen.
1.40) Eerst denken ze dat Tommy de rabbijn is. Meneer Bender zegt tegen Avram, als hij zich bekend maakt: “Je ziet er niet uit als een rabbijn.”
Waarop Avram woest reageert: “Ik heb net 3000 mijl gereisd. Ik dank het mijn beste vriend dat hij mij erdoor gesleept heeft. Ik heet Avram Belinsky en ik kom uit een dorpje in Polen. Oordeel niet naar het uiterlijk!”

Het laatste stuk van de film gaat over de boer van de rover, die Avram in een duel uitdaagt, maar Avram wil niet schieten. De Kid redt hem door de ander neer te schieten en Avram lost het vervolgens vreedzaam op.
In de hoofdrol: Gene Wilder en Harrison Ford.


Beoordeling

Het optreden van Gene Wilder als Avram de rabbi is erg vermakelijk, maar eronder ligt ook veel ernst. Het is een typisch joodse levenshouding die Wilder wegzet. In de diverse fragmenten komen verschillende joodse elementen duidelijk naar voren: het belang van de sabbath, de thora, solidariteit en vragen stellen.
Het fragment bij de indianen maakt het nodige duidelijk over het belang van de thora – hij geeft desnoods zijn leven ervoor – en wat God voor de jood Avram betekent: in ieder geval geen regenmaker.

Het fragment over de sabbathsheiliging – als hij weigert te rijden ondanks de nabijheid van de posse – kan gekoppeld worden aan vele voorbeelden van joodse verhalen over mensen die weigerden de wet te overtreden ondanks de bedreiging met de dood: denk aan het oudtestamentische verhaal van de moeder en haar zeven zonen die weigerden varkensvlees te eten.

De vraag: thora of mens komt vooral naar voren in de scènes op het strand. Ik laat de video zien vanaf het verhaal over de vriendschap tot aan de heftige discussie in de saloon over het rabbi zijn van Avram. Wat hier gebeurt, is in mijn ogen de ontwikkeling van een fundamentalistische jood naar een jood, die vrijer omgaat met zijn wetten. Ten diepste komt hier naar voren dat de mens niet gemaakt is om de wet, maar de wet om de mens. Een gedachte die de jood Jezus ook al eens duidelijk geformuleerd heeft.
– Vragen die de leerlingen gesteld kunnen worden, zijn:
– wat gebeurt er nu precies hier?
– wat denk je ervan?
– leg dit verhaal naast een fundamentalistische kijk op het jodendom
– kun je proberen uit te leggen waarom iemand aan de thora de voorkeur boven een mens kan geven, in de volste overtuiging het goede te doen?

Binnen lessen over de joodse levensvisie kunnen de diverse fragmenten met enkele vragen erbij uitstekend dienst doen. Mogelijk als voorbeeld van de taaldimensie, de rituele dimensie en de ethische dimensie.

Kerstmusical – De Geheime Tuin

De Geheime Tuin
Een nieuwe familiemusical (7+) naar het bekende verhaal van Frances Hodgson Burnett (The Secret Garden uit 1911).

Na de musical ‘169 huis’ over een studentenvriendengroep heeft Eva Mathijssen zich aan een tweede musical gewaagd, ditmaal ‘De geheime tuin’.

De geheime tuin gaat over Marie die spannende avonturen beleeft in het grote oude landhuis van haar oom. Buiten ontdekt ze een ommuurde tuin waarvan de deur op slot zit. Ook het huis blijkt geheimen te herbergen. Op een stormachtige nacht klinkt in een van de kamers het geluid van een huilend kind…

De Geheime Tuin is het tijdloze verhaal over een speciale plek, waar hoop en liefde bloeien. Het verhaal is al vaker bewerkt voor het theater, maar M-Lab brengt in de kersperiode een geheel nieuwe Nederlandse musical. Eva Mathijssen schreef de tekst en de liederen, Paul de Munnik schreef er de muziek bij.

Als speciale kerstvoorstelling van 12 december t/m 2 januari alleen te zien in M-Lab.

Cast
Maike Boerdam (Sunset Boulevard)
Karin Bos (De Gebroeders Leeuwenhart)
David Hardenberg (High School Musical)
Kees van Lier (Cabaret)
Carolina Mout (Beauty and the Beast)
Martin van der Starre (Jesus Christ Superstar)
Jeroen Voorhorst (Krabat en het meisje dat kon zingen)

Creatives
Tekst en liedteksten – Eva K. Mathijssen
Muziek – Paul de Munnik
Regie – Koen van Dijk
Muzikaal leider – Maarten de Splenter
Choreograaf – Carolien Canters

The postsecular society

In Te Denken Geven 4, hoofdstuk 3 gaat het over de crisis van de levensbeschouwingen, culminerend in het verlies van de geloofwaardigheid van de grote verhalen en de alternatieven die uit deze crisis zijn voortgekomen. Een belangrijk onderdeel van het hoofdstuk is de verlichting, die zich als alternatief voor het christendom sinds de Franse revolutie heeft geafficheerd en pocht dat met haar opkomst de religie een zekere ondergang tegemoet gaat. In de documentaire ‘The Postsecular Society’ wordt deze visie met verve ondergraven door Charles Taylor, Karen Amstrong en John Gray. Zij maken ons duidelijk dat de religie nooit weg is geweest uit de samenleving en dat veel zogenaamde seculiere projecten door en door religieus genoemd kunnen worden. Hieronder de samenvatting van de documentaire, die 28 december 2008 door de BOS werd uitgezonden en ongeveer 45 minuten lang is.

Toespraak van Habermas over dit begrip: Waarom kunnen geseculariseerde samenlevingen post seculier genoemd worden. Religie heeft nog steeds invloed en relevantie. De these van de verlichting dat de religie zou verdwijnen als gevolg van de modernisering verliest terrein.

Gesprek met Charles Taylor
Hij schreef ‘the secular age’ over de geschiedenis van het secularisme met als hoofdvraag: “Hoe kan het dat we in 1500 allemaal religieus waren en het anno 2008 heel normaal vinden om dat niet te zijn?
Het modernisme zou leiden tot terugtrekken van religie uit het publieke domein en verval van religieuze praktijken. Theorie blijkt niet te kloppen. Trek naar de steden leverde methodisme en pinksterbeweging op. Er vindt ook een verandering van religie plaats, nieuwe soorten religie duiken op. New Age is daar het meest duidelijke voorbeeld van. Mensen zeggen: “Ik ben niet religieus, ik ben spiritueel.”
Verval is ook niet algemeen. In een moderne natie als de VS zijn heel veel mensen nog steeds praktiserend.
Vroeger was je katholiek, later protestant binnen een natie: dat bepaalde je identiteit. Nu wonen mensen met verschillende levensbeschouwelijke overtuigingen in hetzelfde land en bepaalt de religie niet meer de identiteit. Wat je wel ziet is de opleving van sterke nationalistische tendensen met een religieuze lading.

Karen Armstrong
Religie gaat meer over dingen doen dan dingen denken. Mensen proberen boven het dagelijkse leven uit te stijgen en transcendentie te ervaren. Voornamelijk door spirituele oefeningen. Centraal in alle religies is de praktijk van mededogen. Alle religies melden dat in het centrum van hun geloof de gulden regel staat: “Wat gij niet wilt dat u geschiedt, doe dat ook een ander niet.” Dat vereist dat we ons voortdurend van ons ego moeten ontdoen. Als je je ego ontstijgt, breng je jezelf in verband met transcendentie.
Vanaf de grotten van Lascaux en Altamira hebben gelovigen moeite gedaan voor hun godsdienst; tegenwoordig zie je mensen die dat niet meer willen. Hoewel het een complex verschijnsel is, kunnen we wel zeggen dat het in Europa te maken heeft met de afschuwelijke ervaring van de twintigste eeuw. Onze moderniteit is extreem gewelddadig doordat ze ons in staat heeft gesteld doelmatiger dan ooit te moorden.
Dat heeft de idee van een welwillende goede God aan het wankelen gebracht, terwijl de moderne wetenschap heeft bewezen dat een Schepper nu problematisch is. Vroeger hadden mensen een idee van God dat veel meer te vinden is in boeddhisme, taoïsme en andere oosterse denkwerelden. Daar wordt gezegd dat het bijna niet mogelijk is een beeld van God te hebben. Het probleem is dus deels dat mensen een te beperkt beeld van God hebben.

John Gray
Gray maakt in zijn laatste boek duidelijk hoe onze westerse seculiere denkbeelden geworteld zijn in de aloude religieuze tradities.
Traditionele denken over secularisme houdt er geen rekening mee dat hun denkbeelden over een seculiere maatschappij geworteld zijn in de westerse religie, met name in het christendom. Augustinus onderscheidde al de stad van God van de stad van de mens. Of kijk naar de uitspraak van Jezus: “Geef de keizer wat de keizer toekomt en aan God wat God toekomt…” De scheiding tussen een geestelijk en seculier rijk is de erfenis van de westerse godsdienst.
Je kunt atheïst worden en denken dat je volledig seculier bent geworden, maar tegelijkertijd ontkom je niet aan de diepgaande invloed van jodendom en christendom op ons denken.
Het voorbeeld van Dawkin, die een serie over Darwin gemaakt heeft, zegt zowel aan het eind van het boek ‘de zelfzuchtige genen’ als aan het eind van de serie:”De mens is het enige dier dat de vrijheid heeft om in opstand te komen tegen hun genetisch programma.”
Gray: “Waar komt die vrijheid vandaan? Is dat wetenschappelijk onderbouwd? Het geloof in een vrije wil komt uit het westerse monotheïsme, niet uit de wetenschap.”
Taylor: “De wetenschap doet, anders dan religie, niets met de belangrijke levensvragen. Wat is de zin van het leven? Wat is echte goedheid? Waarnaar moeten mensen streven? Hebben we hulp van buitenaf nodig? De natuurwetenschappen zijn niet eens in staat te verklaren waarom we staten hebben en waarom de geschiedenis zo is gelopen. Dat kun je niet verklaren uit de structuur van de hersenen. Het idee dat de wetenschap dezelfde vragen beantwoordt als religie is gewoon belachelijk.
Religie leidt tot geweld. Ja inderdaad, helemaal waar. Maar atheïstische ideologieën evenzeer. In de twintigste eeuw hadden we Stalin, Pol Pot en Hitler.
Gray: Enkele honderden jaren geleden raakte het christendom in verval. Maar het is niet zo dat zijn invloed op het denken in het algemeen afnam. De stromingen die op het christendom een aanval en een reactie waren moesten wel dezelfde psychologische behoeften bevredigen als het christendom eerder deed. Maar ze erfden ook dezelfde denkpatronen. Het idee dat de geschiedenis een soort vertelling was met een soort einddoel of zelfs de uiteindelijke verlossing van de gehele soort bleef bestaan. Diverse filosofieën in de 19e eeuw hadden dezelfde structuur. Het marxisme allereerst, dat de geschiedenis voorstelde als een serie conflicten die leidden tot het wereldcommunisme. Het idee dat de geschiedenis een eind heeft, is een religieus idee.
Het vrije markt denken, of liever de vrijemarktideologie, reproduceerde of herhaalde een eerder denkpatroon van eind negentiende eeuw. Spencer schreef toen al over een globale markt, waarin alle bestaande conflicten opgeheven zouden zijn en armoede en oorlog verdwenen waren.
Taylor: Religie is nooit weggeweest. dus het idee van ‘post-seculier’ is dan ook nonsens, tenzij je het ziet als een besef dat we ons vergist hebben, dat religie namelijk een factor blijft om rekening mee te houden.
Habermas: IK maak onderscheid tussen seculier en secularistisch. Je hebt de onverschillige houding van een seculier, niet gelovig persoon die agnostisch relateert aan religieuze argumenten. Secularisten nemen daarentegen een polemische houding aan tegen religieuze doctrines die publieke invloed behouden. Secularisme gaat tegenwoordig vaak uit van de natuurwetenschappen die zich baseren op sciëntistische aannames.
Armstrong: sommige godsdienstige mensen kan verweten worden dat ze de wetenschap de rug toekeren. Je ziet het bij christenen die bepaalde bijbelteksten op een moderne letterlijke manier lezen, zoals de schepping door God in zes dagen.
Wetenschap en kunst zijn verschillend, maar er moet contact tussen zijn, omdat de waarheid een is. Zij citeert Augustinus uit de vijfde eeuw: als een interpretatie van de bijbel in strijd is met de wetenschap, moet je die bijbeltekst anders lezen.
Calvijn: voor wetenschap moet je niet in de bijbel zijn, maar daarbuiten.
Gray: In oosterse religies is er een veel diffuser onderscheid tussen mens en niet-mens. Als Darwin destijds in het oosten zijn evolutietheorie gelanceerd zou hebben, zou er nauwelijks rumoer zijn geweest, omdat dat paste binnen de gangbare denkbeelden.
Taylor: Keats zei dat Newton de schoonheid van de regenboog vernielde door die te verklaren. Mensen zijn daardoor teleurgesteld. Of dat zo is hangt af van je houding ten opzichte van de wetenschap; je kunt zoals Dawkins, zeggen dat alles wetenschappelijk te verklaren is. Maar de wetenschap kan onze verwondering over de regenboog nooit verklaren. Wetenschappelijke verklaringen worden soms op zo’n manier beleefd en aangenomen als levensfilosofie dat die verwondering denigrerend wordt afgedaan als een subjectieve reactie. Als je zelf die opvatting over de wetenschap aanvaardt, raakt de wereld voor jou onttoverd. Maar het is een hele goede vraag: waarom zou een wetenschappelijke verklaring de geldigheid van je verwondering per se ondermijnen?
Gray: het idee van ordening en wetmatigheid, die we in de natuurwetenschappen tegenkomen gaat uit van een verklaring voor alles: een metafysische visie die de wereld beschouwt als constant en wetmatig. Dat idee is uiteindelijk ook religieus. Als je sceptischer bent, zeg je: het kan waar zijn, maar dat hoeft niet. Misschien is de wereld deels wetmatig maar op andere delen chaotisch. En aangezien onze ideeën over chaos en orde deels antropomorf zijn kan dat wat wij beschouwen als totaal chaotisch ook andere verschijnselen bevatten die anderszins wetmatig zijn.
Het idee van een universeel systeem van wetten die herleid kunnen worden tot enkele algemeen geldende wetten gaat uit van een natuurlijke orde die wellicht niet bestaat.
Taylor: Het belangrijkste is dat mensen diep van binnen voelen dat er meer is dan welvaart. Zelfs succesvolle mensen zeggen: er is iets wat ik moet voeden. Er is een vaag gevoel dat iets niet gevoed wordt. Het lijkt een beetje op iemand die een fantastisch stuk muziek ontdekt dat hij nog niet kende. Dan denkt hj: waaw, Beethovens laatste strijkkwartetten. Hij denkt: dit zegt me iets, dit voedt mij. Dit voedt een honger waarvan ik niet wist dat ik hem had.
Gray: ik denk dat de behoefte aan mythe en religie geprogrammeerd is in de menselijke soort. Misschien komt dat door ons doodsbesef. Andere dieren hebben dat niet of verwerven het niet gemakkelijk. Mensen moeten hun leven bekijken. Alle menselijke culturen hebben mythen en religieuze tradities gehad die hen in staat stelden om hun leven als samenhangend verhaal te zien. Dat gaat niet weg. Een grote 20e eeuwse verlichtingsdenker Freud doe nogal vijandig tegenover religie stond ontwikkelde later in zijn leven een subtielere visie op religie. Hij erkende de positieve effecten die religie heeft gehad op het leven in het westen. Maar ook toen hij zeer vijandig tegenover religie stond stelde Freud dat wat hij een illusie noemde niet per se onwaar hoefde te zijn. Hij zei: illusies zijn overtuigingen die we aanhangen zonder bewijs. Ze kunnen deels waar zijn maar we hangen ze aan uit bepaalde psychologische behoeften: de behoefte aan troost of aan de zin van ons bestaan. Hij dacht dat religie niet zou verdwijnen maar altijd een sterk element van het menselijke leven zou zijn. In dit opzicht lijkt het op seks, op de behoefte aan seks. Als de behoefte aan seks wordt onderdrukt, verdwijnt hij niet. Hij verschijnt opnieuw in groteske en bizarre vormen.
Armstrong: een bijzonder aspect van de menselijke geest is dat hij ervaringen, aspiraties en verlangens heeft die uitgaan boven hetgeen hij conceptueel kan bevatten. Daarnaast zijn we wezens die betekenis zoeken. Voor zover we weten doen andere dieren dat niet. Je ziet een hond niet worstelen met zijn positie of piekeren over het lot van honden elders op de wereld.
Wij worden heel gemakkelijk wanhopig als we geen waarde en betekenis kunnen geven aan ons leven. Religies hebben ons geholpen met de overtuiging dat het leven uiteindelijk betekenis en waarde heeft ondanks al het deprimerende bewijs van het tegendeel. Soms worden zulke betekenissen te simplistisch uitgedrukt zoals ‘in de hemel komen’ Maar mensen hebben betekenis in hun leven nodig. Ik denk dat sommige mensen hebben ondervonden dat het secularisme hun dat niet biedt. Voor anderen ligt dat anders. Anderen hebben besloten dat ze geen transcendentie meer willen zoeken in een kerk of een moskee.Zij vinden het in kunst, muziek, in ethiek of goede werken. Of zelfs sport, Sommigen zoeken het in drugs. Maar we blijven de neiging houden om te zoeken naar transcendentie.
Gray: Religie, mythen horen bij het menszijn. De behoefte aan mythen de behoefte aan verhalen, beelden en symbolen die het menselijke leven zin geven lijkt universeel te zijn. In een post-seculier tijdperk vullen oude en neo-fundamentalistische vormen van religie het vacuüm dat voortkomt uit de ineenstorting van seculiere projecten die zelf gevormd waren door religie. Het is paradoxaal: enerzijds is er nooit een seculier tijdperk geweest. dat was gewoon het tijdperk van ‘gemorste religie’ , van seculiere projecten die werden uitgedrukt in religieuze termen. Dat is nu voorbij. In die zin zijn we post-seculier. Ik geloof niet dat we onze religieuze erfenis kunnen uitroeien. Ik vind dat ook niet wenselijk. De westerse religieuze traditie was in sommige opzichten schadelijk. Ze is volgens mij buitensporig antropocentrisch. Mensen zijn de enige wezen die er echt toe doen. Die opvatting is overgenomen door diverse seculiere projecten zoals het communisme en marxisme. Dat leidde tot enorme milieuverontreiniging in de voormalige Sovjet-Unie en in maoïstisch China. Veel erger dan wat ook in het kapitalisme. Daarom kritiseer ik bepaalde aspecten van de westerse religie. Ik behoor zelf niet tot een religie. Maar het ideaal van tolerantie komt uit het jodendom en het christendom. Als we de westerse religie uitroeien en verbannen uit school zoals radicale secularisten willen, zou dat een ramp zijn. Dan zouden we onnoemelijk veel meer verliezen dan er te winnen valt.
Armstrong zegt dat de religies sterker de nadruk moeten leggen op compassion, het geven om anderen buiten je eigen groep.

Apt Pupil

Apt Pupil (kiene leerling) is het verhaal van een begaafde middelbare scholier, Todd Bowden, die een obsessie ontwikkelt voor de holocaustverhalen. Hij leest er alles over wat hij te pakken kan krijgen. Door zijn obsessie en weetgierigheid ontdekt hij dat Mr. Denker, een oude met een accent sprekende man in het dorp, in feite Kurt Dussander, ex-commandant van een van de nazi-concentratiekampen is. Hij grijpt met deze ontdekking de gelegenheid aan om de man te chanteren en hem te dwingen zijn concentratiekampervaringen uit de eerste hand aan hem te vertellen. Todd zal geen autoriteiten inlichten in ruil voor de verhalen na schooltijd. Elke middag gaat Todd met een smoes naar de oude man en laat hem zijn gruwelverhaal vertellen. Hij wil het zelfs zo realistisch doen, dat hij Dussander een SS-uniform laat aantrekken, dat hij bij een rekwisietenwinkel ontdekt heeft.
Todd raakt gefascineerd door de verhalen en onmiskenbaar verandert er iets in hem. Als hij op een middag tijdens basketballoefeningen een duif met een verlamde vleugel op de grond aantreft, knalt de jongen het diertje met de bal naar buiten.
Todd’s punten gaan achteruit en hij moet voor een gesprek met zijn ouders naar de decaan komen. De brief hierover onderschept hij en als hij alleen aankomt bij de decaan, blijkt meneer Denker er te zitten, die zich als zijn opa heeft ontpopt. Denker dwingt Todd zijn best te doen om zijn slechte punten op te halen. Boos dreigt Todd de oorlogsmisdadiger te zullen aangeven, als hij niet ophoudt zich met zijn leven te bemoeien. Denker maakt hem het volgende duidelijk: “Als ik gepakt wordt en ze me ondervragen, zal ik je naam eindeloos herhalen. Na zo’n schandaal wordt het nooit meer hetzelfde!”
Denker heeft hiermee Todd in zijn macht.
Denker doet een avond het SS-uniform aan en staat voor het raam, waar hij gezien wordt door een zwerver. Enkele dagen later ontmoet hij de zwerver opnieuw en neemt hij mee naar huis. Na een borrel steekt hij de man in zijn rug en de man belandt uiteindelijk in de kelder. Door de inspanning krijgt Denker een hartaanval en belt in nood Todd op. Todd komt onmiddellijk en hoort van Denker alias Dussander: ‘Ik heb hulp nodig en jij dus ook.”
Todd loopt de kelder binnen, wordt opgesloten door Denker en ziet de zwerver. Deze blijkt niet dood te zijn en Todd maakt met een spade het lugubere werk af. Vervolgens belt hij een ambulance en verbrandt snel alle herinneringen aan de nazi’s en het uniform.
In het ziekenhuis komt Denker op een kamer te liggen met de heer Kramer, die hem als joods overlevende herkent als de beul van Patin, verantwoordelijk voor de dood van zijn vrouw en kinderen.
Terwijl Dussander in het ziekenhuis ligt, houdt Todd de eindexamenspeech, die als onderwerp Icarus heeft. Een beeld voor zijn eigen bestaan? Op weg naar het spreekgestoelte met zijn ouders komen zij de decaan tegen, die wantrouwen krijgt als hij de verkeerde antwoorden van de ouders van Todd beluistert.
Dussander wordt gearresteerd in het ziekenhuis. Zijn huis wordt doorzocht en in de kelder wordt het begraven lichaam van de zwerver gevonden. De politie ondervraagt Todd die zich ternauwernood kan redden door de nodige leugens te vertellen. Todd weet aannemelijk te maken dat hij niets van het oorlogsverleden van Dussander wist en zelf ook slachtoffer is van de oorlogsmisdadiger.
De oorlogsmisdadiger zelf wordt bewaakt in het ziekenhuis, maar weet ongemerkt toch de slang van het infuus los te maken, waardoor hij weer hartstoornissen krijgt. Terwijl zijn schokkende lichaam de doodstrijd levert, belt de wantrouwende decaan bij het huis van Todd’s ouders aan en treft alleen Todd thuis. Wanneer Todd de kritische vragen van de decaan beluistert, maakt hij de man duidelijk dat hij een grens aan het overschrijden is. “Je hebt er geen idee van wat ik kan doen.” Hij suggereert de decaan zwart te zullen maken door hem te beschuldigen van ongewenste seksuele intimiteiten. “Als ik mijn mond open doen, komt het nooit meer goed, zelfs niet wanneer zal blijken, dat je niets gedaan hebt.”
Op dat moment trekt de monitor aan het ziekenhuisbed van Dussander een lange streep. De oorlogsmisdadiger is dood, zijn opvolger staat al klaar. Todd blijkt een kloon van Dussander te zijn geworden.

Hoewel het plot op sommige momenten enigszins ongeloofwaardig aandoet, blijven de vragen erachter fascineren:
Is het inderdaad zo, dat wie met pek omgaat ermee besmet wordt?
Waar komt de fascinatie voor de gruwelverhalen vandaan? Heeft die te maken met ‘het beest in onszelf’?
Is de karakterverandering van Todd – van begaafde student tot moordenaar en chanteur – mogelijk in onze eigen werkelijkheid, los van de film?
Hoe reconstrueer je de stappen die Todd gezet heeft om zich als deze ‘kiene leerling’,maar van wel van een oorlogsmisdadiger te kunnen ontwikkelen?
Is Todd een speelbal van Dussander of heeft hij ook bewuste stappen in het proces gezet?
Waarom laat iemand zich inpakken – Todd door Dussander, de decaan door Todd – als iemand dreigt met leugens de waarheid geweld aan te doen? Zijn leugens gemakkelijker te geloven dan de waarheid? Wat voor angst ligt hieraan ten grondslag?

Leerlingen die met deze film aan de slag gaan, hebben een zee van vragen te beantwoorden. De film kan hen een venster op een werkelijkheid openen, waar ze geen vermoeden van hebben gehad en die ze een plaats in hun leven moeten geven. Of de film houdt hen een spiegel voor en vraagt hen in hoeverre zij zich in de hoofdpersonen herkennen, in hun gedachten en gedragingen.
In beide gevallen heeft ‘Apt Pupil’ zijn levensbeschouwelijke waarde bewezen.

Documentaire: truth about violence

Omdat ons project ‘Het kwaad in beeld’ veel teksten heeft, waarover de leerlingen moeten reflecteren, was het een verademing een documentaire tegen te komen, die min of meer wetenschappelijk ingaat op een versie van het kwaad, namelijk het geweld, dat mensen naar elkaar toe uitoefenen. In de BBC-documentaire kan geweld gemakkelijk vervangen worden door kwaad om een aantal interessante zaken te ontdekken.

We beginnen de gesprekken met een tekst, die aangeeft dat over het kwaad in de geschiedenis van het westen globaal twee visies hebben gedomineerd. De eerste is die van Pelagius, de tweede die van Mani. We vragen de leerlingen na te denken over deze twee modellen en aan het eind van het project er ook een eigen reflectie over te maken. In mijn V5 is er na de documentaire stevig gediscussieerd over de verschillende experimenten die erin aan de orde komen.

Hieronder de samenvatting van de documentaire, zodat je kunt beoordelen of het iets voor jouw lessen is.

Michael Portillo onderzoekt op verschillende manieren de vraag wat een mens tot extreem geweld drijft. “Mensen zijn geschokt en tegelijk gefascineerd door geweld. Geweld is universeel, in alle culturen aanwezig.”

• Hoe ontstaat het? Is het aangeleerd of gebeurt het instinctief? Portillo zegt dat zijn ouders hem geleerd hebben een conflict vreedzaam op te lossen. Ik heb geen affiniteit met geweld, zelfs niet als het tot amusement dient, zoals bij bokswedstrijden.

• Eerste onderzoek: in de Andes in Bolivia. Hij gaat naar een plaats waar geweld wordt aangemoedigd als een manier om de vrede te bewaren. Indianen komen op het jaarlijkse feest van het geweld bijeen om de conflicten die in de loop van het jaar zijn ontstaan uit te vechten. De krijgerstraditie vraagt dat iedereen leert vechten, ook vrouwen en kinderen.
De mensen vechten volgens bepaalde regels, maar gaan nooit naar het ziekenhuis om behandeld te worden, dat zou laf zijn. Soms eindigt het met de dood.
Het feest van de Tinku, de ontmoeting, is ook een oogstfeest: het bloed dat vergoten wordt is tegelijk een offer aan Moeder Aarde.
Dr. Maria Couppis doet onderzoek naar de invloed van deze traditie op de hersenen van mensen. “Onze hersenen worden door de omgeving gevormd. Wanneer een kind of zelfs een volwassene iets doet, wat door leeftijdsgenoten en ouderen aangemoedigd of beloond wordt, blijft dat deel uitmaken van hun gedrag.”

• Portillo: “De menigte wou echt bloed zien, Heel opmerkelijk. Maar hetzelfde heb ik in Nottingham gezien, bij het kooivechten. We zijn dol op contactsporten, op geweld in videospelletjes en films. Onze drang naar geweld is onderdrukt in een samenleving doe geweld afzweert, maar iets in onze hersenen zorgt ervoor dat we het opwindend vinden.”

• Couppis: “Agressie is ons ingebakken, Het maakt deel uit van onze evolutie. Het is een van de oudste factoren die een mens tot een dier maken. Het is nodig om te overleven, om land, eten en water te veroveren. Het is een belangrijk onderdeel van onszelf, het zit ook in jou. Want in een situatie waarin je ongestraft geweld kan gebruiken zou je er plezier aan beleven. Wij zijn geprogrammeerd om agressie leuk te vinden. Wanneer we vechten, activeren we het genotscentrum in onze hersenen.
Net als bij seks en drugs komt er dopamine vrij. Net als met seks en met drugs is er een groep individuen die ten prooi valt aan de kracht van dat genot.

Portillo: “ Wat is de remmende factor die de meerderheid van de mensen belet om agressie uit te oefenen?” Hij bezoekt een school in West-Londen, waar kinderen van drie bijeen zitten die hun agressie niet onder controle kunnen houden. Michael plaatst een step in het klaslokaal en als de kleuterleider weg is gaan de kinderen met elkaar in de clinch om de step te kunnen bemachtigen. Tot drie jaar zijn de emotionele impulsen oppermachtig in de hersenen. Als de hersenen zich verder ontwikkelen en de prefrontale cortex ontstaat, kan de agressie bedwongen worden. De kinderen leren te delen en dat vermindert de agressie.

De prefrontale cortex kan beschadigd worden door een sportblessure of na een auto-ongeluk, maar ook door drugs, alcoholmisbruik en depressies. We vertrekken allemaal van een basispersoonlijkheid, waarin mogelijk al veel agressie zit. Als de persoon geleerd heeft die te controleren, kan het gebeuren, dat na beschadiging van de prefrontale cortex iemand een geweldsuitbarsting krijgt, die niet voorzien was. Dan is hij niet meer in staat om de agressie die hij tevoren heeft weten te controleren te beheersen.
Als gevolg van die wetenschappelijke gegevens wil Michael weten waar hij zit in het spectrum van geweld.
Hij ondergaat een test bij dr. Ireland. Ze stelt hem een aantal vragen en vervolgens krijgt hij een kleurentest te maken. Daarna moet hij van foto’s melden hoe vriendelijk of vijandig zij zijn. Michael blijkt een gemiddeld agressieniveau te hebben.
De volgende stap is een verblijf van zestig uur in een kamer met twee huilende babies. Slaapgebrek kan ook tot agressie leiden. Na 50 uur is M. uitgeput. Na 60 uur wordt het agressieniveau met de eerdere test die hij deed gemeten.
De gezichtentest deed hem neutrale gezichten vaker als agressieve gezichten zien. Wat ook gebeurt voordat we tot agressie zelf overgaan.
Het doet hem meer begrip opbrengen voor de zogenaamde passiemoord.

Michael komt tot de slotsom dat de meeste moorden niet uit passie of slaapgebrek gebeuren, maar omdat mensen ervoor gekozen hebben een einde aan het leven van de ander te maken. Hoe is dat mogelijk, dat gewone mensen in staat zijn om mensen die eerder hun buren en soms vrienden waren te doden?
Hij ontmoet een ex-kindsoldaat uit Soedan, Emmanuel Jal. Na de aanval van de Arabische milities op zijn dorp wordt hij van zijn moeder gescheiden en is ervan overtuigd dat ze dood is. Iemand zal door voor moeten boeten. In Ethiopië wordt hij lid van de SLA-militie een anti-moslimorganisatie en wordt de haat in hem gewekt door de hersenspoeling die hij ondergaat. Hij gaat geloven in een ideologie die doelbewust moorden als uitgangspunt neemt. Wie de beweging in de weg stond, schiet je dood, al is het je vader of je moeder. De beweging is belangrijker dan je familie, het volk is primair.
Gevangenen werden soms gruwelijk verminkt en Jal zegt dat die wraak zoet smaakte. Het gevoel dat je je vijand te pakken hebt, op dat moment ben je gelukkig.
Jal denkt dat een vreedzaam mens tot moorden in staat is onder druk en als hij in een idee gaat geloven, waarvoor hij gehersenspoeld wordt.
Kan ik geloven dat een idee mensenlevens waard is?
Hij ondergaat daarvoor het Milgramexperiment. De deelnemers hebben een positief beeld van de wetenschap, het is een soort ideologie. Ze geloven dat de wetenschap in essentie goed en nuttig is. De meerderheid ging tot de 450 Volt omdat het experiment er om vroeg.
Portillo komt tot de conclusie dat het geweld niet een uitwendige kracht is, maar dat het een werkelijkheid is die in ieder van ons aanwezig is.
Hij is van pelagiaan een manicheïst gworden.

BBC documentaire
uitgezonden op Canvas 9 juni 2009
Lengte 51 minuten.

Klass: over middelbare schoolmoordenaars

De afgelopen jaren hebben we meermalen kunnen zien, dat een of twee middelbare scholieren resoluut een einde aan het leven van medescholieren en docenten maakten om zich vervolgens zelf van het leven te beroven. Elke keer leverde zo’n drama verbijstering, ongeloof en machteloosheid op. Sommigen probeerden de daad te verklaren. Anderen maakten er een film van. Zo kennen we documentaire Bowling for Colombine van Michael More en de speelfilm Elephant van Gus van Sant.
Eerder was er de droomscène in The Basketball Diaries in 1995, waarin Leonardo DiCaprio met een stengun zijn medeleerlingen neerschiet.

Klass
In 2007 kwam de Estlandse regisseur Ilmar Raag met zijn ophefmakende film ‘Klass’, waarover recensente Marjolein van Trigt schrijft:
“De Estlandse regisseur Ilmar Raag doet in Klass (2007) niet ingewikkeld: de hoofdpersonen in deze film worden zo vreselijk gepest dat ze geen andere mogelijkheid meer zien dan een einde te maken aan het leven van hun klasgenoten, en daarna dat van zichzelf. Wat Klass realistischer en meer beangstigend maakt dan bijvoorbeeld Elephant, is dat je je als kijker prima kunt voorstellen hoe de jongens tot hun daad komen. Sterker nog, naarmate de film vordert, ga je steeds meer verlangen naar het moment dat de sadistische pestkoppen uit Klass bloederig aan hun einde zullen komen. (…)

Joosep wordt al jaren gepest, zoveel maken de opgetrokken schouders en de wezenloze blik van acteur Pärt Uusberg snel duidelijk. Hij verwacht niets meer van zijn klasgenoten dan dat ze hem negeren en van tijd tot tijd in elkaar slaan, tot Kaspar (Vallo Kirs) hem op een dag te hulp schiet. Daarop keert de klas zich tegen beide jongens. Leraren kijken een andere kant op, ouders onderschatten het probleem. Een beetje karikaturaal is het allemaal wel, vooral omdat het geen moment bij de jongens opkomt om hulp te zoeken of van school te veranderen.”

Wat doe je ermee?
Van Trigt maakt duidelijk dat na de schietpartijen in de Verenigde Staten mensen voorstelden om de film met DiCaprio uit de videotheken te halen, omdat die zou aanzetten tot gewelddadig gedrag. Censuur dus, in plaats van je af te vragen in hoeverre de film überhaupt iets te maken heeft met de ontsporingen van deze jongeren.
Aan het eind van haar recensie merkt ze op: “Eigenlijk zou Klass de ultieme voorlichtingsfilm voor middelbare scholieren kunnen zijn, ware het niet dat de pesterijen wat al te grof zijn voor tere kinderzieltjes.”
De recensie roept bij mij de volgende vragen op:
• Is de invloed van een film als The Basketball Diaries op jongeren ooit aangetoond?
• Kunnen we in onze tijd nog wel van tere kinderzieltjes spreken, als we zien en horen waar jongeren van op de hoogte zijn?
• Mag je die ‘tere zieltjes’ een tik geven door een film als Klass te laten zien in het kader van wat pesten mensen aandoet?
• Of brengt de film de pesters juist op nieuwe ideeën in plaats van tot bezinning?

Ik heb de film nog niet kunnen zien, maar mogelijk zijn er collega’s die de film kennen en ook een oordeel hebben over wat je er wel of niet in de school of klas mee kunt doen.